Falando con Teresa Ferreiro sobre os concertos de hoxe en día

Foto de Denís Estévez

No seu momento tiña moito lío e non puiden subir esta colaboración no Diario Cultural Zeta na que falei un pouco con Teresa Ferreiro sobre as súas sensacións e ideas arredor dos directos tal como están sendo no presente. Desde que fixen a colaboración vin algún concerto máis e a situación non é exactamente a mesma, pero a idea non era tampouco falar de normativas, senón máis ben do espírito dos concertos. Pódese escoitar aquí e ler debaixo.

No tempo que levo facendo estas colaboracións no programa falei directa ou indirectamente de bastantes novidades musicais (Tulip, Los Rastreadores, Columna Vegana…) pero non falei de directos, seguramente porque durante boa parte do tempo nin sequera os houbo. Agora empeza a habelos, pero case todos dunha forma diferente, así que quixen falar cunha persoa que os vivise como artista para ver de que maneira cambiara a súa experiencia e a súa maneira de traballar. Escollín a Teresa Ferreiro, que fai unha chea de cousas (como podedes ver se clicades no seu nome, que leva un linktree cunha morea de enlaces diferentes), e entre todas elas é DJ e xestora cultural, en proxectos como Ruido de Fondo.

Teresa: A min si me afectou moito, porque eu fago sesións de DJ, que obviamente sempre as teño que adaptar ao contexto no que vou pinchar, e agora o único que fixen foi durante o día e coa xente sentada e mirándome a min, que realmente non fago nada máis que mover as mans. Entón si que cambiou moito como fago agora as cousas: a música que fago tento que non sexa tanto de baile senón máis de escoita, agora tento levar visuais, o cal está ben (porque non ten sentido que a xente estea mirándome a min; creo que os djs non somos músicos, nese sentido non damos espectáculo en vivo e en ocasións creo que a nosa presenza debería ser practicamente invisible).

Seguramente, o estilo inflúe no tipo de adaptación que fai falla para os concertos destes últimos tempos. Interesábame falar con Teresa porque pinchou no ciclo VanGal no Museo do Pobo Galego, e foi un dos últimos concertos que vin ata o de agora, pero co público sentado nos bancos da igrexa de Bonaval en lugar de estar bailando, como sería o habitual. Hai música máis adaptada (ou pensada directamente) para un público sentado ou mesmo á escoita na casa ou no coche, pero hai xéneros que dalgunha forma só están completos en contextos colectivos ou nos que hai certo movemento ou contacto físico, como por exemplo o punk ou iso, a música de baile.

Teresa: O que máis me irrita de todo isto é que creo que non se lle dá a importancia que ten este tipo de ritual social. Isto de feito lémbrame unha conversa que tiven con Meemo Comma que é unha produtora de música electrónica, que mencionou un documental da BBC que se chama God on the Brain e que fala (creo, non vin o documental, dígoche o que me dixo) de que o lóbulo temporal do cerebro está conectado, é a parte que se excita cando temos experiencias que consideramos de tipo relixioso ou espiritual, e que nas raves se produce un efecto similar no cerebro. Tamén di que a xente experimenta no lóbulo temporal, que se estimula coa música e co baile, algunha xente iso resúltalle máis excitante (ou excítase máis esa parte) que co sexo. Supoño que depende da música que escoites e do sexo que teñas, pero en xeral estou de acordo.

Xa que logo, como artista Teresa Ferreiro fixo cambios nas súas sesións para adaptalas ás circunstancias nas que pode traballar. Noutros casos aparecen outras solucións para a música en directo. En España falouse bastante dese concerto de Love of Lesbian en Barcelona, para 5.000 persoas e cun test de antíxenos que permitía que a xente non tivese que gardar a distancia social (e con voces en contra advertindo de conflitos de intereses e dúbidas sobre a xustificación científica da seguridade do evento). A última vez que fun cortar o pelo a miña perruqueira díxome que ao seu fillo lle pasaran publicidade da Pelícano na Coruña e que ía abrir tamén para unha “proba piloto” cunha entrada que incluía PCR. En Oklahoma, os Flaming Lips fixeron uns concertos nos que cada persoa do público estaba dentro dunha burbulla inflable que incluía un altavoz para corrixir a perda de son, unha botella de auga, un ventilador e un signo para erguelo se alguén estaba afogando ou tiña que ir ao baño.

Pensando neste último caso, vese que aínda hai que perfeccionar os métodos, e tamén que moitas das solucións (ou das facilidades) parecen chegar antes para os macroeventos e grupos grandes que para os proxectos e locais que teñen uns recursos máis limitados. Aínda así, é cuestión de cada quen botarlle imaxinación, e nesa liña Teresa faloume dunha idea virtual como a da organización queer Club Quarantine, que xurdiu máis desde a comunidade.

Teresa: O que fixeron foi crear espazos dixitais onde a xente puidese entrar nese mundo de festa alternativa. Había zonas, distintas habitacións con distintos djs, distintos espectáculos visuais… Creo que había un baño tamén, onde supoño que podes entrar nun chat e falar coa xente, coma se fala no baño do club, o mesmo… eu non entrei no baño dixital ese, pero non sei, imaxínome como a mítica persoa vomitando nunha esquina… paréceme divertido. Realmente é unha boa resposta a todo isto e si que creo que agora moitas das actividades sociais que facemos fanse de forma virtual e iso fixo tamén que mellorase moito, por exemplo os artistas agora 3D estendéronse moito, está dándoselle máis importancia (polo menos no mundo da arte) ao que fan, á xente que fai visuais…

Neste caso vemos que parece haber por agora dúas liñas fundamentais: estar cada quen na súa casa comportándose como queira, ou estar con outra xente pero con limitacións ao que podemos facer. É bonito desenvolver ideas para resistirnos a perder esa dimensión física e de comunidade que ten a música. Supoño que moita da xente que se dedica a ela (sexa facéndoa ou organizándoa) aprendeu novos recursos e inventou solucións para non perder todo isto, e é probable que o que escoitemos nos próximos anos vaia estar marcado por estas circunstancias (mesmo se tenta facer como se o covid nunca existise). Pero por outra parte segue sendo frustrante, porque crea moita presión sobre o feito de ir a un concerto: agora temos que planealo todo con tempo e parece que ten que gustarnos, pero boto de menos a rutina de ir a un local calquera un día entre semana, atoparme coa xente que está sempre alí e decidir que o concerto non me interesa e esperar na porta falando. E tamén é frustrante o feito de que as normas parezan ás veces algo arbitrarias.

Teresa: a min dáme moita rabia o de sentarnos, non o comprendo moi ben. Non sei moi ben de que maneira se ti estás parada nun sitio concreto ou non estás tocando xente non sei de que maneira afecta que ti esteas bailando, movéndote ao ritmo da música… como vai estender iso o coronavirus? Non sei se é para que podan controlarnos mellor, pero paréceme que é ter moi pouca confianza na xente. De feito recordo que eu vin que nun evento facían algo que me pareceu moi lóxico e intelixente, que foi debuxar círculos no chan, e entre cada círculo había distanciamento e a xente podía dentro do seu círculo bailar. Ti aínda estás distanciado do resto da xente, non os chegas a tocar pero si que sintes que aínda que estás un pouco lonxe estades bailando xuntos. Paréceme unha moi boa solución que en España non a vin. E a min tamén me pasou en Bruxelas, nun evento no que podías moverte con liberdade, podías estar preto da xente pero non podías bailar, que iso pareceume o absurdo máis absoluto. E había xente que igual bailaba un pouco pero non con moito ritmo e a seguridade non lles dicía nada. E [risas] vías que outra xente igual se notaba máis que sabía bailar e ían por elas e dicíanlles que por favor parasen, que aí tamén me fixo reflexionar sobre que é bailar, non? Porque eu podía moverme, podía mover o corpo como quixera pero no momento en que o movese ao ritmo da música íanme parar. Iso que sentido ten?

Moito sentido parece que non ten, aínda que como este texto está máis baseado nas miñas impresións e as de Teresa que en ler estudos científicos ou o BOE tampouco quero aventurarme demasiado. É bailar algo perigoso ou subversivo? En 2019 pareceríame unha idea un pouco anacrónica no noso contexto, pero o feito de que non sexa posible facelo e non teñamos claro por que igual quítame a razón. Dáme un pouco de rabia non poder rematar isto cunha conclusión minimamente sabia máis aló de pedir “libertad” porque quero poder ir a concertos todo o tempo, ver a toda a xente que aprecio moito e que só vía alí, nalgúns bailar e cantar e pasar calor e noutros estar sentado ao fondo ou marchar coa xente que fuma na porta. Ademais, como pedir “libertad” para facer o que nos peta pasando por riba das consecuencias para outras persoas está mal, o que pido é imaxinación, a ver se damos cunha maneira de recuperar estas cousas bonitas que non moven centos de miles de euros e unha chea de postos de traballo.

Fan fan: peregrinando (parte 1)

Hoxe VINTE acaba de subir un episodio novo de FAN FAN, o podcast no que falo de cousas arredor do fandom. Desta volta vai sobre peregrinacións de fan, e xa que o meu ritmo de publicación destes programas é completamente errático, vai ser un episodio dobre porque investiguei bastante sobre o tema no mundo dos fan studies, que é ata agora a miña disciplina académica favorita. Pódese escoitar neste enlace.

Nesta primeira parte, xa que falamos de peregrinar, centrámonos algo máis na relación do fandom coa relixión: son dúas cousas capaces de facer que a xente se mova a lugares máis ou menos distantes buscando (e ás veces, atopando) coñecemento, revelacións, entretemento e cousas así. Aparecen V. do Rexo, Samuel Solleiro e María Yáñez contando viaxes motivadas por referentes máis ou menos admirados: Federico García Lorca, Theo Angelopoulos e Rodrigo Cuevas. Tamén sae Xiana Arias poñendo voz a un texto de Patti Smith, e cancións da propia Patti, de Paul Simon ou The Clash marcadas dalgunha forma por esa idea da pelerinaxe. A maiores, sonan Desireless, Ana Kiro, Enrique Morente, as Raincoats, Metralletas Lecheras, Das Kapital, Vangelis, os Beatles e Malandrómeda. Tamén incluín unha historia sobre Joe Strummer contada por Jesús Arias no documental Quiero tener una ferretería en Andalucía, que me apuntou @orballooo (mil grazas) cando preguntei sobre o tema en Twitter, onde tamén me contaron outras historias interesantes que non incluín finalmente.

A foto de portada son eu nunha pequena peregrinación de fan: visitando Meri e mais eu á miña amiga Laura en Berlín o ano que morreu Bowie, levounos ao portal do edificio onde vivira. Aparentemente había alí unha homenaxe espontánea que incluía flores, velas, recordos e unha placa da David Bowie Strasse, pero cando chegamos só quedaban os restos. Sacamos esta foto, na que levo un vinilo alemán do Borriquito de Peret, e logo abriu unha veciña a porta e entramos brevemente dentro. Pola cabeza pasábame o vídeo de “Where are we now” pero non cheguei ao nivel de coñecemento ou revelación: só quedei con esta anécdota e esta foto útil para este momento.

Proxecto Rizoma: investigando o underground galego

Descrición da foto non dispoñible
As imaxes do texto están collidas das redes do Proxecto Rizoma, e o logo é de Laura Calvo

No Diario Cultural Zeta do pasado domingo estiven falando con Antonio Méndez sobre o Proxecto Rizoma, unha iniciativa de divulgación arredor da música underground galega (en forma de páxinas en Instagram, Facebook e YouTube e centrada no punk, o metal e o rock) que promove a investigadora Estefanía Tarrío, a quen lle fixen unha serie de preguntas. Contoume máis do que nos deu tempo a tratar na radio, así que vai debaixo un texto algo máis extenso que o podcast, que pode escoitarse neste enlace.

Na última colaboración que fixen no Diario Cultural Zeta dáballe un pouco de voltas ao difícil que é falar de música ás veces. En realidade, normalmente é moito máis agradecido aproveitar a música para falar doutras cousas que suceden arredor, e este é un destes casos: ao falar dun proxecto de divulgación como o Proxecto Rizoma partimos da música para falar de investigación, de memoria, dos medios e a hexemonía, de modelos de participación na cultura… e, máis implicitamente ou menos dependendo do caso, das implicacións políticas de todas estas cousas.

Que ten de especial unha iniciativa como esta? Non é que difundir a cultura galega máis aló do maioritario sexa algo novidoso: desde o audiovisual apareceron unha chea de proxectos que me parecen moi interesantes (como Excultura ou, no seu momento, Vúmetro), na prensa propiamente underground aparecen e desaparecen fanzines, blogs, podcasts ou programas de radio que lle prestan máis ou menos atención, e mesmo os medios máis convencionais teñen algunhas persoas que de vez en cando se interesan por contar estas cousas (por exemplo, encantárame a reportaxe de Xiana Arias sobre o Bar Tolo). A particularidade do Proxecto Rizoma é, probablemente, o equilibrio entre a vontade de dar cousas a coñecer e a profundidade do aspecto máis científico (xa que o proxecto está vinculado á tese de Estefanía Tarrío, socióloga e membro do Grupo de Estudos Territoriais da UDC): nos seus contidos, o mesmo podemos atopar recomendacións de bandas a escoitar que información sobre centros sociais ou bandas desaparecidas e conceptos máis propios da academia como “subcultura” ou “pánico moral”. É accesible e é rigoroso a un tempo.

Unha vez presentado o proxecto, para entrar en materia pareceume necesario comezar por preguntarlle a Estefanía que características pensa que ten a cultura underground galega. Comentoume que, ao estar no inicio da tese e o proxecto, conta con que a interacción coa comunidade dese underground poda modificar a súa idea inicial, pero apuntou varias claves neste punto: “Como toda a cultura underground, a cultura galega tamén ten dúas características principais: unha é a idea do mantemento dos lazos de solidariedade mundial (e isto é moi importante, porque se dilúen as fronteiras e se intenta buscar lazos de afinidade máis alá), e por outra banda tamén é importante ter en conta que se intentan tirar e cortocircuitar determinadas mecánicas e ferramentas hexemónicas en canto a como se produce a cultura. Os modos de comunicar, os modos de producir… Incluso os modos de vivir e experienciar a música son diferentes na cultura underground que na cultura mainstream.” Tamén lle preguntei se vía algunha particularidade na cultura underground galega respecto a outros lugares. “Un deles é xa o propio uso do idioma (que se lle pode dar ou non), as problemáticas que se narran, as historias que nos contan determinadas bandas e comunidades, as propias redes que se crean… sempre van ser tremendamente diferentes”.

En xeral, Estefanía sinaloume como a finalidade é moitas veces similar nas diferentes culturas musicais underground (crear un fanzine, un disco…), pero a filosofía do faino ti mesmo provoca que o proceso de chegar a conseguir ese obxectivo sexa moitas veces o elemento clave: as comunidades que se crean, a maneira en que se relacionan, que normalmente non será xerárquica… Pensando nisto, creo que tamén me resulta bonito o proxecto porque leva esa filosofía xenerosa e participativa a un ambiente que normalmente é xerárquico e competitivo (como a academia). Nese sentido, supón tamén un exemplo de algo notable dentro dela: aínda que cada vez se valore máis a transferencia de coñecemento, lembro o tempo no que estudaba a carreira e non tiña moita idea de que cousas se investigaban na miña facultade. Agora que dou clase, atópome ás veces sendo parte da mesma incapacidade (ou desinterese) para achegar o que estudamos ao propio alumnado (e, máis aló, á sociedade). Nas redes do Proxecto Rizoma dise que “tódalas persoas, independentemente da súa formación ou nivel académico, teñen dereito a ser informadas sobre o que ocorre na esfera académica” e que o proxecto xorde “co fin de trazar unha ponte entre o mundo académico e a comunidade underground”.

Poderíamos pensar, se cadra, que esa ponte non é necesaria. Eu creo que pode ser interesante para facer consciente á xente da comunidade underground do valor das cousas que fan e das cousas que saben. A miúdo as experiencias de montar unha banda, ou un colectivo, ou un centro social, ou organizar un concerto, son as cousas máis intensas e valiosas que facemos na vida. O que pasa é que é complicado equilibrar a paixón que sentimos coa indiferenza coa que pode ser recibida ou as dificultades para manter esas actividades no tempo. Se cadra, a atención de alguén desde a universidade que busque aprender desas experiencias e relatalas pode ser unha forma de xustiza poética, tamén se temos en conta, por exemplo, onde deciden pousar as institucións a súa atención. “Quizais unha das dificultades que máis atopo á hora de investigar o underground é a a idea de que as propias administracións e institucións tampouco consideran a cultura underground como unha cultura lexítima para poder preservar. E isto vese moi claro cando pensamos en patrimonio cultural inmaterial: a nosa cabeza habitualmente se dirixe cara a tradición popular galega. A música tradicional, as cantigas ou os bailes tradicionais, determinados ditos ou refráns… entón como que está todo super canonizado. E iso está claro que é lexítimo e que é coñecemento que se debe preservar. Que pasa coa cultura underground? Que neste caso, dado que en cinco décadas, desde que chegou ese rock a Galicia, non se fixo unha preservación, unha catalogación e un interese por parte nin sequera das institucións de preservar ningún tipo de contido ou de información, pois obviamente se perde. E as narrativas tamén se van perdendo: esas persoas van desaparecendo, os discursos tamén se perden”.

Nalgún texto previo falei da problemática do arquivo e como a memoria vai desaparecendo (como por exemplo tratando o caso de Galiza en Música), e a raíz diso pareceume moi útil o breve relato publicado no Proxecto Rizoma do caso de MySpace, onde había unha chea de contidos underground de valor que agora probablemente estarán perdidos para sempre. Contábano a raíz doutra publicación sobre como contribuír á visibilidade do underground na rede, mesmo con proxectos xa inactivos.

Se cadra, para alguén que participe no underground, todo isto pode parecer unha parvada, ou darlle importancia ao pasado e a nostalxia en lugar de seguir avanzando e facendo cousas novas, pero unha cousa non quita a outra. Ten sentido na medida en que moitas das cousas que suceden no underground son, salvo excepcións, ignoradas ou mal relatadas polos medios convencionais. Creo que unha das cousas que máis me gustou na vida sobre cultura underground galega foi esta infografía de Roi Fernández sobre as bandas que ensaiaron na Casa Xurásica de Compostela:

Este tipo de cousas vai ser complicado que as faga alguén desde fóra, e máis tendo en conta o que sinala Estefanía sobre o tratamento que os medios foron dando ás músicas do underground (tendo en conta que a súa investigación abarca varias décadas): “No proxecto elaborei como tres publicacións que tiñan como tres etapas. A primeira sería como ese pánico moral, ese medo alarmista sobre a chegada de novos xéneros musicais, como se asimila e como se debate… e tamén como se vai normalizando e como se vai dando a culturar por parte da cultura maioritaria. Pero isto ocorre co rock, é dicir, con este xénero inicial que chegou aquí e co que comezo a miña investigación. Que pasa con outro tipo de xéneros musicais, como poden ser calquera xénero derivado do punk ou do metal? Do punk aínda bueno, pero hai determinados xéneros que, obviamente, nin sequera os tratan os medios. É dicir, son invisibles para os medios. E creo que isto é algo propio da cultura underground, que ten como unha especie de dinámica de comunicación propia, a través pois iso, da contrainformación moitas veces, e penso que axuda, ou que contribúe, a que nin sequera sexan nomeados“. Nese sentido, como non falo a miúdo de boa parte do que se fai no rock, o metal e o punk quixen pedirlle a Estefanía algunha recomendación: “Non é que as descubrira ao longo da miña investigación (algunhas bandas xa as descubrín antes) pero bueno, prefiro facer un pouco de visibilización política e poñer ás mulleres na fronte e tamén neste caso tentar reivindicar que hai identidades que difiren bastante da normatividade e que están facendo unha música incrible. Entón as catro cancións que vou dicir agora son de catro bandas incribles. Hai moitísimas máis, pero bueno, estas son as que se me ocorreron: unha é “Night Shift”, da banda ferrolana Ocean Gates, “Al Quibla”, de Cruzeiro, “Talk in Circles”, de Rheia Gorecki, e por suposto tamén da banda Barbarian Prophecies, “Remains of Existence”, que ademais é un bombazo.”

Á marxe desa evolución no que se refire ao tratamento mediático, tamén me interesaba ver a perspectiva de Estefanía Tarrío sobre a posible evolución dentro do propio underground ao longo destas décadas. “Realmente atopo como dúas dinámicas que semellan contraditorias pero que obviamente non o son. Unha delas é o choque interxeracional, como que hai idades que non se comunican entre si, pero que á súa vez reproducen as mesmas ideas e os mesmos valores. Que indica isto? Pois eu creo que é positivo porque indica destas novas xeracións que se está seguindo unha visión un pouco tradicionalista da idea da cultura, e como en toda cultura ou en todo patrimonio cultural séguense determinadas tradicións históricas. E o underground non é unha excepción. A min isto si que me chama, polo menos, a atención: séguense estas pautas e á vez non hai conexión. Oxalá que no futuro que si, pero en principio non a hai”.

Sobre esa cuestión do choque xeracional, cando hai uns anos estaba participando en PORNO teño o recordo, inicialmente, de estar vivindo un momento único e facendo cousas que nunca se fixeran (non tanto nós como o conxunto de xente iniciando grupos ou colectivos ou asociacións daquela). Dalgunha maneira, penso que este entusiasmo (ou flipadez) é interesante para que as cousas boten a andar, pero é mellor que non dure moito porque pode indicar unha falta de perspectiva que non sería nada boa. Nas escenas hai case sempre xente máis maior ca ti que sabe cousas do que pasaba dez ou quince ou vinte anos antes, e é unha mágoa non preguntarlles, porque hai moito que aprender diso. Tamén é unha mágoa se a xente que ten corenta non se interesa polo que fai a xente que ten quince ou vinte. Aínda así, é curioso que finalmente, como di Estefanía, se acaben reproducindo as mesmas ideas e valores: acaba dando a sensación de que as maneiras de traballar do underground teñen sentido nun lugar como Galicia, fóra das dinámicas que moven máis cartos e máis xente no ámbito da cultura.

Pensando nisto, lembrei unha entrevista con Prenom nunha Mondosonoro de hai tempo na que (falo de memoria) dicían que, a diferenza da influencia do hardcore estadounidense que podía verse noutros proxectos (creo que para PORNO era bastante importante, ou lembro ler Nuestra banda podría ser tu vida daquela e pensalo), no seu caso fixábanse máis no tropicalismo e as comunidades de montes. E ten todo o sentido que a referencia sexa, por un lado, xente que equilibrou fantasticamente a súa identidade e a súa fascinación polas cousas da industria cultural estadounidense, e pola outra, un modelo próximo no que se cadra tamén pode haber (non sei se hoxe en día) un funcionamento non xerárquico e non mercantil. Nese punto o que penso é onde están os límites do underground en Galicia. Na reportaxe de Mariña Estévez en Mazarelos que mencionaba xa no artigo de Tulip, Grande Amore comentaba que en Galicia non hai moita marxe para unha cultura que non sexa do it yourself. Dándolle unha volta, as comisións de festas conseguen ás veces levar orquestras do mainstream, e ao final son un exemplo ben bonito de facelo ti mesmo. Pero o underground ten máis trazos que iso:

Estefanía Tarrío estuda, concretamente, o punk, o rock e o metal, e quixen preguntarlle se eses trazos do underground en Galicia ían máis aló deses xéneros. “Como científica debería dicir que non o sei, síntoo [risas]. Código deontolóxico, aquí. Pero como persoa que ten claramente pensamento dedutivo un pouco desenvolvido diría que seguramente si, claro. É dicir, isto acotouse ao rock, o punk e o metal por cuestións obvias de tempo, que xa de por si é unha matada bastante interesante, pero eu penso que por suposto: dende o propio jazz (dende antes ata agora, que ten unha cultura de club, moi específica e moi usual, e ten unhas comunidades tamén moi delimitadas e cuns sentimentos de pertenza bastante claros) ata o propio trap hoxe en día. Por suposto que cada xénero musical vai ter unha vertente mainstream e outra máis underground, e penso que si que se poden compartir determinados trazos”. Unha das dificultades que pode ter pensar o underground en Galicia é que non hai un mainstream local moi potente ao que contrapoñerse, e entón as fronteiras poden ser pouco claras. Se cadra podemos ir máis aló do faino ti mesmo (que ás veces existe por vontade e ás veces porque non hai outra) e pensar na liña que apunta Estefanía: na solidariedade, o pensamento crítico, as redes de comunicación e colaboración máis autónomas… Se vos interesa colaborar coa súa investigación, ela cóntavos como: “A xente vai poder colaborar de diferentes modos. A través dunha enquisa, que espero sacar pronto, de mapeo de bandas (as persoas cubrirán unha enquisa para tentar cartografiar a cultura underground galega), entrevistas (que irei facendo a persoas clave, axentes clave que tiveron relación coa cultura underground dun ou doutro modo) e, por suposto, poñéndose en contacto comigo, tanto ás redes sociais como ao correo do proxecto, que é proxectorizoma@gmail.com, e aí que me documente ou que me narre a información que ten, sexa unha persoa que vivenciou, que viviu no espazo, que formou parte dunha banda ou dunha comunidade, que tivo un fanzine… calquera destas cuestións van ser tidas en conta e son fundamentais no meu traballo”.

Tulip: beleza, guitarras e ambigüidade

Tulip adelanta dos canciones de su disco de debut - segundopremio
Foto de Lorena González

Estiven no Diario Cultural Zeta falando con Antonio Méndez sobre Tulip e, coma sempre, poño por aquí un enlace ao podcast e, debaixo, a versión en texto do que comentei, algo máis ampla que o que dá tempo a comentar na radio.

Un dos discos galegos que máis me gustou ultimamente é Estrelas no chan, de Tulip. Neste grupo están Óscar Raña e Marta González (que cantan e tocan a guitarra, e que me contestaron unhas preguntas) e tamén Brais Otero e Fiz García (que tamén son membros de Mundo Prestigio). Pero o máis importante, supoño, é que fan unhas cancións de pop que me parecen moi bonitas.

Escribindo o texto entrei un pouco en crise, porque me gusta realmente a música de Tulip pero tiña a sensación de non ter moito que dicir sobre ela, ou mesmo de non dar coas preguntas adecuadas para mandarlles. Eu son unha persoa con bastante verborrea, e da xente que fai crítica ou crónica musical espérase (se é que alguén espera algo a estas alturas) que usemos ben os adxectivos e describamos sensacións de maneira precisa… e neste caso resúltame complicado. Case me daba gana de dicir que as cancións son bonitas e deixalo aí. Despois decidín divagar un pouco sobre que é o que entendemos por beleza: normalmente creo que son cousas harmoniosas, agradables, ordenadas… pero con elementos que fan que non sexan completamente predicibles. Igual con isto vén máis á cabeza unha pintura ou unha paisaxe, e para min Tulip fan algo que encaixa dalgunha forma nesa noción.

Aínda así, ata certo punto entendo que vexo esa beleza tamén polo feito de que Tulip fan pop de guitarras, que ao final seguramente é a música que máis me ten gustado ao longo da vida. Non sei, sen ser o meu grupo favorito, sempre que escoito a Teenage Fanclub penso que o que fan é moi bonito e que llo parecerá case a calquera, porque non é unha beleza desas que precisan dunha sensibilidade particular para percibila (como, eu que sei, The Shaggs). A miña impresión é que Tulip levan xa moito tempo facendo ese tipo de música con proxectos previos como Wild Balbina (no caso de Marta) ou Dois (no caso de Óscar) e isto é outro paso máis nesa liña, se cadra máis estilizado. Quixen preguntarlles se no tempo que levan facendo música (que ao mellor xa suma unha década ou así) cambiara algo para eles a súa maneira de entendela.

Marta: En realidade non cambiou moito. Cos nosos outros grupos a forma na que traballamos era moi parecida, tendo tamén influencias comúns, xa que a música que actualmente nos é referente segue a ser sobre todo o pop independente dos anos 80 e 90, que son os grupos que iamos descubrindo cando comezamos a facer música. Todos estes grupos teñen formacións moi clásicas, compostas por guitarra, baixo e batería, como sucede en Tulip e nas nosas outras bandas. Tamén dalgunha forma, creo que non nos influíu moitísimo o que pasou musicalmente nos últimos anos, así que parece que estamos envellecendo con normalidade.

Xusto nun programa anterior do Diario Cultural Zeta falaramos con Ortiga sobre os cambios na instrumentación que usamos para facer música, e relacionado con iso fálase dos cambios tamén no tipo de formacións que a fan. Esta semana saíu un texto no País arredor da presenza cada vez de máis solistas e menos grupos, e hai pouco lin na revista Mazarelos unha reportaxe na que Marina González Estévez entrevistaba a Verto, Sleepy Spice e Grande Amore, e este último apuntaba unha cousa nesta liña: “Eu noto moito os cambios na escena musical. A xeración anterior a min aínda se xuntaba en grupos de guitarras e iso agora xa non é así, non nacen tantos grupos de guitarra porque require dunha afinidade musical e humana moi grande”. Moita xente que tiña grupos de guitarras hai uns anos deixou de telos, sexa por pasar a proxectos con outra instrumentación ou por traballar en solitario, e creo que parte do que me gusta de Tulip tamén está en ter seguido afondando na súa liña en lugar de cambiar seguindo as tendencias (non quero soar reaccionario: aprender cousas novas e estar ao día sempre me vai parecer ben, pero valoro moito a quen é fiel ás súas paixóns), asi que quixen preguntarlles especificamente a Tulip pola súa relación coa guitarra.

Marta: A nós parécenos bastante divertido tocar a guitarra. A medida que imos mellorando tamén en destrezas ímolo disfrutando cada vez máis. Cremos que é un instrumento no que pode diferenciarse máis facilmente unha expresividade persoal do músico, e con elas hai unha relación como máis directa coa produción do son ao tocar e a verdade é que nos gusta experimentar iso.

Antes falaba tamén da idea de que a beleza ten que ver coa orde pero tamén con que haxa cousas impredicibles, pequenas rupturas, sorpresas, detalles fóra do esperable… No caso de Tulip gústame como combinan e alternan as voces ou as linguas (usan castelán, galego e inglés), pero o máis interesante está en varios puntos nos que as letras encaixan dunha maneira particular nas melodías. Moitas veces creo que tentamos que as palabras entren na música conservando certo aire que teñen cando falamos, pero en varias cancións de Tulip aparecen cos acentos cambiados de sitio, ou estiradas, e iso dálles unha estrañeza que me parece evocadora. Ao mesmo tempo, mesturan frases que poden ser máis de uso común con outras máis poéticas, e como non as vin por escrito hai frases que non entendo moi ben pero que me parecen evocadoras nesa ambigüidade (xa me pasara coas de Dois hai uns anos preparando unha entrevista para a Revista Porno): por exemplo, non sei se en “Deixa esta dor” din “por que imaxinar lonxe de aquí as cinzas dos dous?” ou “as cifras dos dous”, pero non sei se quero sabelo ou prefiro que poda ser calquera das dúas cousas. Pregunteilles que relación buscaban entre a letra e a música.

Óscar: Esta relación redúcese basicamente a que a letra queda supeditada ás pautas que a melodía de voz che marca. E isto pois bueno, ao final condúceche a un xogo, na medida en que ti tes que intentar insertar algo suxerente ou coherente minimamente, sexa palabras, sílabas, frases… pois nos ocos que a liña melódica che indica e che permite. E bueno, pois é un proceso entretido e do que extraes ao final resultados curiosos, cando menos.

A cousa é que ata agora estiven falando máis de forma que de contido, que é do que máis falo normalmente (creo). Non estou acostumado a falar das cuestións máis puramente estéticas e busco as temáticas, ou as que teñen que ver co contexto, porque é máis fácil falar delas e se cadra teñen menos que ver coa percepción de cada quen. Pero de todas formas non quero dar a impresión de que Tulip fan exercicios de estilo ou algo semellante. Creo que o que fan é, como dicía, bonito, porque é formalmente moi estilizado, pero se non houbese nada máis que iso a min polo menos non me interesaría demasiado (de feito Dois é un dos meus grupos galegos favoritos e, dentro da elegancia da súa música, paréceme que ás veces teñen un punto caótico ou apresurado que é parte do que os fai emocionantes). Por iso comentaba algo como o desa estrañeza das letras: as cousas bonitas poden ser simplemente agradables, pero en Tulip hai unha ambigüidade que é particular. Non diría nunca que as súas son cancións alegres, pero tamén me costaría dicir que son tristes. Diría que transmiten unha sensación de intimidade que me fai sentir acompañado, pero esa intimidade tampouco implica que haxa unha mensaxe evidente detrás. Nas letras (nas que están en galego e castelán; as que están en inglés non as din pillado aínda) dáme a sensación de que hai referencias a unha frustración xeracional que nos leva a estar perdidos ou esperando algo que non chega: en “Cilantro” cantan “aínda preciso máis tempo para entender esta espera”, en “Perdida” din “solo sé que noto el tiempo” ou “estar muerto por el día no compensa”, en “Espírito” “a veces percibo que estamos en el error, viviendo como si nada, encogiendo”. Son frases que, segundo se van acumulando, a min fálanme da sensación que fun tendo cada vez máis coa pandemia de que a miña vida ou a da xente que quero está marcada polo traballo mentres o tempo pasa.

Descrición da foto non dispoñible
Estrelas no chan pódese mercar no Bandcamp de Tulip ou no Bigcartel de Snap! Clap! Club

Á vez, tamén me pareceu que se repetían as referencias a non ser quen de comunicarse facilmente, que non deixan falar ou perden a voz… en “Simpático” din “cada silencio no hay que llenarlo”, en “Espírito” creo que din “el miedo filtró mi voz”, en “Un mundo” din “só che pido un momento, non deixas falar e te distraes no teu mundo”, en “Deixa esta dor” cantan (cun xogo de voces moi… si, bonito) “non son eu quen fala de min, non sei ben quen son aquí”. Outra referencia nesta liña está en “Traes la noche”, onde se di “enmudecemos juntos por lo menos sin quebrarnos hasta que cae la noche”, e tamén, despois de ter escoitado o disco enteiro varias veces tiña unha sensación de que hai nel un aquel de refuxio fronte aos mesmos problemas que formula. Non tiña moi claro por que, pero pode ter que ver co feito de que moitas destas cancións (ou do que entendo que din) introduzan un plural: “só quero tecer un tempo que nos aguante”, “ao final atoparemos o azar”, “no hacemos bien gritando así”, “lo ocurrido está aquí, nos ha vuelto a encontrar”… ao final entre iso e as voces que cantan xuntas aparece para min esa sensación de estar acompañado, de que a través dunha intimidade presentada dunha forma ambigua acaba habendo algo colectivo. Estas cousas véñenme á cabeza agora, pero no seu momento tiven a idea de preguntarlles a Tulip se buscaban que o disco transmitise algunha emoción determinada.

Óscar: Hai moitas alusións no disco que sinalan un pouco nesa dirección que dis. Creo que o malestar xeneracional que padecemos no día a día rematou por filtrarse por todos os recunchos do disco. Dito isto, penso que quizais non quixemos plantexar unha… transmitir unha emoción determinada, senón máis ben suxerir unha serie de ideas e deixar pinceladas soltas no ar que o ouvinte poda interceptar, interpretar e… bueno, construír a súa propia lectura da película.

Chegado este punto, a min xa non me queda moito que dicir pero espero que a miña lectura da película vos teña espertado a curiosidade por escoitar Estrelas no chan e sacar a vosa.

Pop e amor con Columna Vegana

May be an image of 3 persoas
Foto collida do Facebook de Columna Vegana

Hoxe estiven no Diario Cultural Zeta da Radio Galega falando con Antonio Méndez sobre Columna Vegana, que compartiron as súas opinións sobre a diferenza xeracional dentro do proxecto, o público ao que se dirixen, o amor e o pop. Podedes escoitar o podcast neste enlace e ler a versión en texto (algo máis matizada e se cadra algo máis caótica porque aquí, para ben ou para mal, non hai límite de espazo) a continuación. Recomendo comezar escoitando o “Himno do amor”.

Cando vou colaborar no Diario Cultural Zeta e teño que pensar que temas levar, ás veces rállome. Pásame por dous motivos. Un é que non sei quen está ao outro lado: non sei se está escoitando xente nacida no 2005 ou xente nacida no franquismo. Outro é que non son da xeración zeta, e entón non quero darmas de entendido sobre tendencias das que seguramente vou enterarme bastante tarde. Busco un equilibrio entre o que me gusta, o que fai xente máis nova ca min, o que penso que pode interesarlle a esas persoas… pero logo doulle clase a xente moi nova (de dez ou doce anos menos ca min) e intúo que hai certa distancia nas cousas que nos interesan e en como vemos a vida. Así que, pensando nisto, pareceume bonito preguntarlles a Columna Vegana como levan eles a cuestión da diferenza xeracional, porque o seu vocalista Estevo naceu a comezos dos 80 e Corbi, que toca a guitarra e os sintetizadores, naceu unha década máis tarde.

Estevo: Para falar da diferenza xeracional entre Corbi e máis eu creo que é importante contextualizar co lugar onde naceu Columna Vegana, que foi o Liceo Mutante. O Liceo Mutante foi creado por xente da miña xeración, nacidos a comezos ou mediados da década de 1980, hai dez anos. Pero hai cinco anos chegou unha nova fornada, unha nova xeración, que son os que chamamos os “young ones”, e foi moi enriquecedor para o Liceo: novas ideas, moitas ganas, moito espírito… e a raíz disto foi como naceu Columna Vegana. Entón esta diferenza xeracional eu creo que é bastante enriquecedora. É moi divertido compoñer, falar de grupos de música que nos inflúen de distintas formas… retroalimentámonos bastante ben, creo eu.

May be an image of 2 persoas
Tamén do Facebook de Columna Vegana

Escoitando a Estevo dinme conta de que igual o peor que se pode facer é pensar moito en cuestións como estas. Penso que a idade dános uns referentes culturais determinados (especialmente os máis masivos) pero que o importante son as actitudes. Pódese ser vello e non ser un pureta se conservas certa curiosidade polas cousas e non actúas como se estiveses de volta de todo (nin tentas apropiarte de cousas só para crear unha imaxe xuvenil de ti mesmo). No caso de Columna Vegana gustoume precisamente a súa actitude nas dúas cancións que publicaron ata agora: falan de dous grandes temas (o amor e o pop) e ao escoitalos paréceme que fan o esforzo de reflexionar, de formular emocións ou ideas que poden parecer contraditorias… como se o proceso de pensamento sobre algo (no que se xuntan o que as cousas son e o que poderían ser, ou o que sentimos e o que racionalizamos) quedase plasmado na letra e na música. Ten isto relación coas diferenzas xeracionais? Se cadra non moita, pero penso que as cualidades máis admirables da xuventude son a curiosidade e o convencemento (ás veces relacionado coa inconsciencia) e, dalgunha maneira, Columna Vegana transmiten (ou utilizan) iso.

Por exemplo, no texto que acompaña o “Himno do amor” din que teñen “a esperanza, o desexo – ou a inercia – de compartir listas de Spotify para facer a cea en parella”. É esa actitude que recoñece tres elementos tan diferentes detrás do amor a que admiro: unha especie de presentarse honestamente como vítimas dunha construción social pero sen facelo como denuncia, senón como celebración, nun tema no que soan as campás da voda dos pais de Corbi e tamén uns coros apaixoados que me lembran a “This Must Be the Place” dos Talking Heads.

Estevo: A visión do amor que temos Corbi e eu creo que coincide bastante, e penso que, máis alá das diferenzas xeracionais que podemos ter, temos unha mesma visión do amor polo contexto cultural no que nos formamos e do que nos fomos alimentando. Cremos que a visión do amor romántico que se nos viu vendendo é un construto cultural, pero penso que nos últimos tempos está deconstruíndose e nós simplemente queremos achegar outro punto de vista. Nin máis feliz, nin máis correcto, simplemente a nosa visión do amor. Estamos moi felices co amor, cremos firmemente no amor, somos grandes defensores do amor… O amor é felicidade.

Foto de Pablo Patilla

Supoño que a estas alturas xa se entende que o da diferenza xeracional era máis ben unha escusa para botar a andar un texto sobre o amor e o pop, que son dúas cousas relacionadas moi de preto. No que fan Columna Vegana hai un diálogo constante con esa idea do pop e ao mesmo tempo non soan como o pop habitual de hoxe. E o pop fala de moitas cousas, pero normalmente non fala de si mesmo, que é xusto o que fan eles na súa “Canción pop”.

As referencias culturais que compartimos (tamén sobre o amor) son as do pop, precisamente porque non as escollemos (como vai apuntar Corbi máis abaixo no texto). Podo facer un chiste sobre Rosalía ou C. Tangana porque aparecen nos telexornais que vemos eu e meus pais, na radio, nas playlists oficiais das plataformas ou de fondo en La isla de las tentaciones. Algunhas cousas do pop cambian en cada época pero outras permanecen, e por iso podemos recoñecer o que era pop antes do noso tempo. Supoño que calquera entende que “Be My Baby” é pop: algo que pode ser complexo pero non o parece, e que apela ás preocupacións do común da xente. É xusto unha cousa que explicaba Estevo apuntando que se dirixen a un público xeral e non a un en concreto.

Estevo: Cales son as principais inquedanzas da xente? Pois lamentablemente non son as reformas laborais, non son os dereitos das persoas… senón pois outras preocupacións máis mundanas, como… ligar. Hai máis xente con Tinder que afiliada a sindicatos. Bueno, nós, Corbi e máis eu, Columna Vegana, temos grandes preocupacións sociais. Tamén as transmitimos noutras cancións. Pero tamén temos os nosos corazonciños e falamos do amor, e tamén temos as nosas inquedanzas culturais e falamos do pop.

Nesa liña, Corbi mandoume un audio explicando máis polo miúdo a concepción do pop que está detrás da “Canción pop”:

Corbi: Cuando queremos hacer una canción pop apelamos a lo que es una especie de pop atemporal, un pop que siempre ha sido pop y siempre será pop, en esta especie de concepción de cual es la idea de pop mismo. En mi cabeza, y entiendo que será un lapsus generacional entre Estevo y yo, lo que más suena a pop del mundo, el pop más ortodoxo, es Green Day. Y es porque cuando crezco y escucho música, la música que escucho es la que aparece en la radio, la que viene a mí, no la que yo busco, y eso es un poco lo que hicimos en la canción. Cogimos una especie de versión hipertrofiada, distorsionada de Green Day para darle este matiz de la mítica cosa “más real que la realidad”. Está claro que nuestra canción no se parece demasiado a Green Day, pero en su centro compositivo sí hay esa referencia, sí hay esa cosa metanarrativa que ya decía Estevo, de “estrofa e retrouso”.

May be an image of 2 persoas
Foto de César Patiño

Estevo falaba dese carácter autorreflexivo apuntando á súa formación como filólogo, que fai que lle guste a literatura que fala da literatura e os metadiscursos en xeral, ademais de sinalar o interese de que haxa un debate sobre o que é o pop. A ese respecto, o debate que formulan Columna Vegana pode facernos repensar que relación ten o pop co son, coa industria, co carácter masivo… Todo se cadra desde esa actitude que describía inicialmente, na que celebran cousas das que sinalan os seus problemas, acadando esa cualidade escasa de ser divertidos e serios a un tempo. Corbi mandoume un audio de dez minutos no que apunta polo menos tres claves:

1: Me parece que el centro sobre el que pivota Columna Vegana es una especie de performance, de actitud performativa del estrellato. No hasta sus últimas consecuencias, pero sí en lo básico: un grupo que pretende estar dentro de esta especie de veta histórica de la fama y la gloria pero viviendo, y siendo, y ejecutando la absoluta miseria.

2: Me parece como que el “pop” nunca intentó asaltar los cielos, o que iba con la boca pequeña. Se admitía que había un arte erudito del que la Rolling Stone o la Rockdelux hacían de portavoces, de una especie de fuego sagrado de Bob Dylan y la historia del rock, y Britney Spears no tenía nada que decir ni que hacer para atreverse siquiera a sugerir que era un arte. Y sin embargo ahora el pop, sin preguntar a nadie, sí que ha exigido una parte del pastel de ese podio. Ya sin meterme a cosas como el trap, del que no tengo ni zorra idea. En general no tengo ni zorra idea de lo que estoy diciendo, pero si que creo que la producción musical de Rosalía o C. Tangana parte de tener esa pulsión de representar un arte más alto. Bebemos de esa inercia en la que tanto C. Tangana como Rosalía como Bad Bunny de alguna manera intentan proponer algo de elegancia en su discurso aún siendo totalmente masivo. Y nosotros somos como la versión de Aliexpress de ese mismo proceso, en tanto que hacemos la cosa más evidente posible con la letra más evidente posible. En vez de sugerirlo, en vez de invitar a la reflexión, atacamos directamente el problema.

3: Creo que Columna Vegana, y este es el punto de todo, es un grupo que lo que pretende es triunfar en el karaoke, y para poder triunfar en el karaoke tiene que ser pop. O puede utilizar el pop. Pero que tenga una orquesta, que tenga un grupo de bajo guitarra y batería, que tenga una sección coral y un piano es absolutamente irrelevante a la hora de que la canción funcione sola, y la podamos cantar y sea un hit. Y con que sea un hit no quiere decir que salgamos efectivamente en radio 3, o que salgamos en la portada de la Rolling Stone. Todo eso va implícito dentro de la misma propuesta, que al final acaba siendo tocar en el Liceo. Creo que ese es el punto, porque en el Liceo hacemos un montón de karaokes, y a lo que aspiramos es a estar en esa misma posición del otro lado, de la canción que es cantada.

May be an image of 3 persoas
Foto de Denís

Ao final, se Columna Vegana é a versión de Aliexpress do pop (ou unha delas) non é porque sexa unha copia industrial barata. Máis ben sería por ser unha versión accesible e democrática: o pop vénnos normalmente dado polas grandes corporacións e pensado para unha especie de masa impersoal, pero con sorte despois podemos apropiarnos del e facer do masivo algo popular. O karaoke é en certa maneira símbolo desa apropiación que fan Corbi e Estevo. A “Canción pop” soa como interpretada nun karaoke, con comentarios e pequenos berros polo micro nos momentos nos que non hai letra, e como se houbese moita xente asomando polo micrófono. O centro non son os miles de estímulos e a forza do son do pop, senón se cadra a sensación de grandeza e de compañía que nos proporcionan cando o utilizamos. E esas sensacións poden aparecer con dez mil persoas no Madison Square Garden, pero tamén con dez no Makumba ou no Liceo Mutante, así que lembralo é bonito.

Falando con Grande Amore de linguas e realidade

Captura do vídeo de “Vémonos no baño”, realizado por Álvaro Alvite Peillet

O outro día estiven no Diario Cultural Z da Radio Galega falando con Antonio Méndez sobre as linguas que usamos para facer música e outras cousas en Galicia e a súa relación coa realidade. Pedinlle opinión sobre a cuestión a Nuno Pico (Grande Amore, tamén en Oh Ayatollah) porque me parecía que ía ter cousas interesantes que dicir (xa di outras moitas sobre outros temas nesta entrevista de A que cheira, papá?). Pódese escoitar o podcast aquí e o texto (con máis cousas das que collen na radio) pódese ler debaixo. Empezaba cun diálogo, pero aquí vou empezalo con dous:

Sara: Outra cousa. A revista publícase en ghallegho. Poderías faser o esforso de falar en ghallegho?

Arsenio: Podría, pero no serviría de nada. Yo no sé hablar en gallego.

(da obra Citizen, de Chévere)


Alejandra: Mira unha cousiña mamá, ti pódelo facer en galego?

Eva: [rindo] ¿Quieres que te lo haga en gallego?

Alejandra: Podes, non?

Eva: [rindo máis] Sí mujer, sí. E logo? Eu falo galego que son de Muros! Pero eu fáloche o ghallegho de Muros. Váleche?

(da película Eroski Paraíso, de Jorge Coira e Xesús Ron)


Cando vin Eroski Paraíso e cando lin Citizen gustoume moito atopar unhas realidades nas que en Galicia existen o galego e o castelán, e tamén me pasou o mesmo hai pouco cando escoitei “Papando”, o tema de Ortiga e Grande Amore.

Nesta canción, Ortiga canta o retrouso en castelán e Grande Amore a estrofa en galego. O que me chama a atención é que na vida cotiá (polo menos na miña) escoitamos constantemente tanto galego como castelán, e logo na cultura galega non hai moitas obras que amosen unha realidade con dúas linguas. Si que hai unha tradición longa de xente que alterna, por exemplo, entre cantar en galego e en castelán, ou mesmo noutras linguas (en proporcións diferentes): Los Tamara, Víctor Coyote, Metralletas Lecheras, Telephones Rouges, A Veces Ciclón, Bala, Mounqup, Sleepy Spice… Pero non atopei moitas cancións que os mesturen. Está “A Santiago voy” (pero é outro contexto), está “Denok gara Malcolm X” de Nación Reixa (na que se escoita recorrentemente “y mis cojones también”) e a que me parece máis efectiva á hora de retratar a diglosia: “Acouga meu queridiño” de Ana Kiro.

Aquí o conflito retrátase a través do humor: o mozo da protagonista márchalle á vila e con ese aparente cambio de estatus empeza a falar o que pensa que é castelán (e incluso inglés). A relación entre as linguas ás veces é triste, como cando alguén vai ao centro de saúde ou ao xulgado e sinte que ten que falar español, ou cando as cifras indican que cada vez hai menos falantes de galego e a Xunta fai como que non hai fallo. Pero outras veces esa relación é bonita, como cando cada quen fala o que lle peta e todo o mundo se entende. A canción de “Papando” vina máis nesa liña, e quixen saber un pouco máis sobre como a fixeron, así que lle preguntei a Nuno se fora unha cousa pensada:

Nuno: A ver, non foi unha cousa pensada [ri] maquiavelicamente para que lle guste tanto a alguien de Torrelodones como a alguien de Arzúa, pero bueno, foi espontáneo no sentido de que home, a maioría de cancións de Ortiga están en castelán e as miñas en galego, entón pois foi así. Tamén é certo que neste caso foi máis unha decisión estética porque, bueno, gustábanos máis como quedaba o estribillo en castelán, aparte de que introducir a palabra “papando” nun contexto de estar falando en castelán parecíanos máis chamativo… e máis divertido, realmente.

Ao ter medrado na zona da Coruña, a miña sensación é escoitar constantemente cousas como “papar”, “neno”, “achantar”, “¿oístes?”… Isto sería cousa do coruño, pero supoño que no castelán que se fala en Galicia úsanse constantemente palabras e construcións do galego. E ao revés tamén, claro. Onde está esta realidade na cultura galega? E na española? Como no caso da representación do conflito lingüístico, creo que non se ve moi a miúdo. Imaxino que como o castelán é unha lingua normalizada a xente se ralla un pouco menos por como usala (non o teño claro de todo). En galego penso que hai unha certa tensión entre usar a lingua con corrección ou despreocuparse, e tamén entre usar rexistros máis realistas ou outros máis “poéticos” (por dicilo dalgunha maneira). Pregunteille a Nuno pola relación entre a súa escritura e a realidade:

Nuno: No tocante ás letras a verdade si que penso moito, intento que reflexen o máximo posible a miña realidade. Supoño que todo o mundo… bueno, todo o mundo igual tampouco. Aínda que a nivel de normatividade da lingua é unha patada no estómago si que intento escribir como falo porque me gusta a xente que fai eso, e gústame que non haxa esa distancia ou esa separación. Non sei, véxoo noutros grupos que me molan… non sei, en Terbutalina, Familia Caamagno, en Extremoduro, eu que sei. Hai moita xente que noto que esa persoa que está aí escribindo unha letra pois é tamén… unha persoa de carne e óso, vivinte [ri]. É algo que intento tamén transmitir, aínda que implica incorreccións lingüísticas coas que realmente eu estou… bueno, estou a favor delas [ri].

Neste punto estaba pensando se estou a favor ou en contra do realismo e non o sei moi ben. Creo que é diferente se pensamos en cada artista individualmente ou se pensamos no conxunto. A min hai arte realista que me flipa (ou letras nun rexistro realista, se collemos o exemplo de Nuno), sexa autobiográfica ou non, e tamén me encantan cousas que son pura fantasía. O que me dá rabia é cando, en conxunto, acabamos dando imaxes sesgadas da realidade, e por iso creo que estou a favor da variedade. Non estaría ben que todas as series da galega fosen de gardas civís, nin que todas as películas que facemos transcorran nun rural misterioso, mesmo se iso se nos dá ben. No caso da lingua, tamén estaría mal que toda a nosa música estivese nun galego refinado e culto. Creo que as escollas que facemos de que lingua falar (ou en que rexistro facelo) teñen unha información moi valiosa sobre o que somos e como nos relacionamos: teñen marcas xeográficas, de clase, de idade… e ao mesmo tempo penso que temos prexuízos e a miúdo en Galicia cada quen considera a súa visión da lingua como a única que vale. Pregunteille a Nuno se escoitaba da mesma maneira a música en castelán que a música en galego e como pensaba nos diferentes rexistros.

Nuno: Eu creo que si que temos os galegos (ou bueno, polo menos algúns galegos, ou polo menos eu) [ri] prexuízos, bastantes. Estaba agora pensando, porque por exemplo escoito grupos como Ilegales. Jorge Martínez usa un rexistro do castelán bastante culto, bastante erudito… e bueno, en entrevistas el mismo fai moita apoloxía diso, de que hai que empregar un castelán pulido na escritura. E gústame, escoito eso e gústame. Sin embargo, cando fai o mismo un grupo galego non me gusta nada, prodúceme [ri] malestar físico e anímico. Iso é certo, iso é un prexuízo que temos por algún motivo, por algunha ferida presente na nosa mentalidade, na nosa alma como pobo.. .si que é certo que a xente que vimos máis do círculo ao mellor underground ou como queira chamarse, cando vemos a alguén usar un galego así superembelecido ou supercorrecto… puf, adóitanos xerar moito rechazo.

Neste punto Nuno fíxome pensar nos meus propios prexuízos, que non sei se son exactamente os mesmos. A min persoalmente bótame para atrás escoitar a alguén dicir que o galego é unha lingua moi poética, ou escoitar letras actuais con palabras que me soan alleas, tipo “ren”, “ialma”, “ronsel”… aínda que logo me gusten as cancións. Pero isto só me parece problemático na medida en que isto poida, precisamente, facer que o galego non se normalice, como se fose unha lingua que vale para falar de amor, choiva, paisaxes, sereas e santas compañas, pero non para falar de calquera cousa, como todas as linguas. Non sei, se cadra o feito de estar discutindo estas cousas só serve para meterlle presión á maneira en que cada quen usa o galego… e como tiña a Nuno a man, para rematar quixen saber como vía el a diferenza entre o proceso de escribir en galego e o de escribir a letra de “Mondo dolore”, que é o tema que máis me gusta do seu EP con Ortiga e está en italiano.

Nuno: A verdade é que é moi diferente, tamén é máis divertido e moito máis espontáneo o de “Mondo dolore”, porque escribir na túa lingua, para min polo menos (e bueno, teño colegas que mo corroboran) é moi sufrido. Como dominas o código, sufres [ri] literalmente, porque queres que reflexe cen por cen o que queres dicir e sempre acabas tendendo aí a ornamentacións ou florituras que non deberías… e sempre hai como máis pé ao malentendido. Claro, cando é unha lingua que non dominas iso é terreo inexplorado, iso é todo fantasía, alegría… Parece medio de broma (a ver, un pouco si) pero é en serio: o proceso de creación de “Mondo dolore” foi dos procesos máis bonitos de letra que vivín eu nunca.

Non sei se toda a xente que escribe en galego sufre como Grande Amore. Eu espero que non, pero gústame saber que queda a opción de escribir en italiano ou seguir o exemplo da pura fantasía lingüística que nos transmite xente como Señor Anido, Adriano Celentano, Nathy Peluso ou Os da Ría. En calquera caso, o meu desexo é que o galego non leve unha carga consigo: que se use e se escoite á lixeira, tanto nos rexistros máis coidados como nos máis trapalleiros, para falar das cousas que nos pasan ou para falar do mito de Breogán se a alguén lle apetece iso.

Galiza en Música: buceando no arquivo

Hoxe estiven na Radio Galega, falando con Antonio Méndez e dando un paseo polo arquivo Galiza en Música, que visito moi a miúdo desde que me serviu para atopar os discos de Ana Kiro que non localizaba (e que usei no podcast que fixen arredor dela para VINTE). O paseo fíxoseme curto, así que aquí vou incluír cousas que alí non puiden pinchar e que subín a YouTube para que estean accesibles en streaming (e así enmendar o feito de que se nos botase o tempo enriba e quedasen cancións sen entrar). Contei tamén coa axuda de Olaia Tubío e Rubén Domínguez. Podedes escoitar o podcast neste enlace.

No vídeo de enriba podedes escoitar “Bla, bla, bla”, de Lascivos. Cando tiña quince ou dezaseis anos foron, se cadra, o primeiro grupo local que me entusiasmou sen chegar a eles a través de meus pais ou do Xabarín Club. Daquela escoitaba moito punk e garaxe e flipárame ver na Coruña un grupo que podía recordar a aquelo pero non soaba exactamente a ninguén (se cadra un aire ao caos e o toque perigoso dos Stooges pero máis rápido) e non cantaba en inglés. O que pasa é que as súas cancións non están en Spotify nin nas plataformas en xeral (a miña favorita, “Casi muerto casi vivo”, está en YouTube pero nun vídeo que grava o vinilo reproducíndose), e acabei dando con isto no arquivo Galiza en Música.

Tentei contactar por correo electrónico coa xente que leva o arquivo pero non tiven resposta, así que vos conto o que sei: nesa páxina hai un catálogo discográfico que, segundo as miñas contas, ten subidos 4.340 discos de música galega, de entre 1950 e 2010. Ás veces son cousas gravadas directamente en dixital, e noutros casos dixitalizacións de cinta ou vinilo. En moitos casos sérvennos para atopar cousas que non están en ningún outro punto da rede e, nalgún caso, tampouco no catálogo do Arquivo Sonoro de Galicia do Consello da Cultura Galega, que debe ser o arquivo máis completo para o que nos ocupa. O que quixen foi facer un paseo por algunhas destas cousas, que é tamén un paseo polo tempo e pola xeografía galega.

A primeira parada é Cangas. O tema de enriba é “Salve Cangas”, unha canción que cantan As Incansables de Cangas e que foi a cara B do single “Rockin’ Chair” dos Resentidos. Estiven buscando información sobre elas e atopei varios datos que creo que son verdade. Un é que As Incansables eran unha comparsa formada por catorce mulleres coas que tamén colaboraba o poeta Cecilio Rial. Outro, que esta denominación tamén tiña que ver coas mulleres canguesas que participaron nas protestas que a finais dos 80 mantiveron un ano pechada a casa do concello logo de que o alcalde Lois Pena subise o IBI un 500%. Isto é do que se fala na canción, que ten claramente ese espírito de comparsa (o alcalde é ao que chaman “bochechón”). E outro dato é que participaban como unha sorte de coro no programa Sitio Distinto da Televisión de Galicia, e lembro telas visto nalgún dos vídeos do programa que hai en YouTube, cantando unha especie de grito de guerra que dicía “a tuti churrasco!” (este vídeo e o do Cuco de Velle vinos unha chea de veces, mágoa que non se atope o programa completo na rede).

As Incansables en 1992. Foto tirada do blog da asociación A Cepa.

A cousa é que para saber disto ata tiven que ler as actas dun simposio sobre antropoloxía mariñeira, así que imaxinade como está o panorama. Temos aquí un exemplo da música galega facendo crónica da súa realidade inmediata*, dun grupo galego feminino publicando cun selo prestixioso como GASA, e un vínculo co que para min é o máis fascinante que se fixo na TVG. E podemos seguir ese rastro grazas á iniciativa de alguén que anonimamente se preocupa porque a xente galega teña acceso ao seu patrimonio musical.

A seguinte parada é un pouco máis ao norte, en Ogrobe: Peinados Rebeldes son un grupo do que souben porque os Telephones Rouges, un dos meus grupos favoritos, son da mesma vila e teñen unha canción con ese título. Pregunteille por eles a Rubén Domínguez, que foi membro dos Telephones e hoxe fai música como Pantis, e díxome que “este era o grupo dos amigos de meu irmán, empezárono Fugas, Ze e Pulga, e despois engadiuse Champi e Xan e ocasionalmente meu irmán -canta nun tema- e outros. Cando tiña 15 anos fun a un ensaio deles e con 17 ao único concerto que deron en Cambados. Foi un dos motivos que me impulsou a montar algo na música“. Tamén me dixo que a súa favorita deles era esta “Mi novia es una punk”. O audio non é que teña unha calidade exquisita, pero ás veces escoitar este tipo de gravacións de grupos locais é un pouco como ver vídeos caseiros da voda doutra familia. Se non estabas alí nin coñeces a esas persoas, ao mellor non entendes a emoción que supoñen, pero intúela dalgunha maneira. Para moita xente poden ser cruciais, porque as influencias clave se cadra non son as que chegan de Estados Unidos ou Madrid (que desas hai moitas), senón as que chegan da túa parroquia.

Logo de aquí non sabía moi ben onde iamos no paseo. Penso que a América Latina, porque esta é unha canción de Sebastián Cacabelos Soutullo que se chama “Caracas mía”. Deste home, no arquivo Galiza en Música hai un LP que se chama Sebastian and his Yamaha organ with synthesizer, e o único que atopei na rede foi que o premiaron nun concurso internacional da marca Yamaha en 1972 (o International Electone Festival). O disco pareceume moi bonito: ten un toque sofisticado porque é bastante relaxado, pero tamén soa futurista pola instrumentación e ten ritmos latinos que o fan alegre á súa maneira. Fixen un pouco de detective e busquei os apelidos nunha aplicación do Instituto da Lingua Galega: o concello onde hai máis Cacabelos é Cambados, e o concello onde hai máis Soutullos é O Grove. Conteille isto a Rubén e botoume unha man, así que deixou unha pregunta no grupo de Facebook “Crónicas Mecas”, a ver se alguén era capaz de dicirnos se este home é do Salnés.

Felizmente, un día despois houbo resposta: Luis Xecas dixo que Sebastián Cacabelos Soutullo debe ter raíces en Sanxenxo, e que seguramente era da familia dos Gondariños. Na súa resposta di que as sobriñas do dono do cine de Sanxenxo (que tamén era un Cacabelos e ten tamén unha historia de vida ben interesante) lle comentaron que tiñan un tío en Venezuela que gravara un disco de órgano. En momentos como este non podo evitar pensar que internet é marabilloso.

Neste punto xa me custou decidir onde ir, porque no momento en que te pos a bucear podes atopar centos de cousas. Así que o que fixen foi pedir axuda a outra persoa, para aparecer noutro punto do arquivo. Falei con Olaia Tubío, que ten traballado tamén coa memoria da música galega en cousas como o documental Dorothé na vila (do que é guionista) ou o proxecto online Punto e Volta, onde se poden ver unha chea de entrevistas e vídeos que recolleron a transmisión da música e o baile tradicionais no presente. Pedinlle que bucease ela e fixese tamén algunha recomendación.

Olaia: A verdá é que me metín a navegar en Galiza en música e non teño moi claro con que quedarme. Creo que vou escoller a Aurita Moscoso, que no disco da Galega xeitosiña, na primeira canción, “O himno desparpaxado”, fai algo predecesor do bravú e cun toque así feminista moi guai. Pero bueno, teño outras que me gustan moito, como Manolo Mirás y su conjunto, que ten aí “Mi tormentito” cun rollo calipso bastante guai, e no Nuevos Románticos, de Sombras de frac, que teñen a canción que se chama tamén “Nuevos Románticos”, que sona moi actual. Nada, quédome con Aurita pero recomendo moito bucear en Galiza en música, porque hai moitísimos descubrimentos.

Nun primeiro momento non tiña moi claro onde nos levaba falar de Aurita Moscoso, pero grazas ao Galituiter descubrín que a galega xeitosiña era do Valadouro.

No musical, a descrición de Olaia é moi acertada: é unha canción de 1985 que ten ese punto de recoller o humor popular e o espírito de verbena, como facía Ana Kiro (a produción tamén ten un aire aos seus discos desa época, como De vacacións ou Recordo a Pucho Boedo), pero tamén ten un toque máis agresivo e xuvenil como o que tería logo o bravú. Pero as outras cousas que identifica levaríannos a novos puntos do espazo-tempo: con Manolo Mirás iríamos á Compostela de 1961 (e a ese punto no que se mestura o rock and roll que ía entrando con ese calipso e outras cousas latinas); con Sombras de Frac á Coruña dos 80 (menos estudada que a movida viguesa). En paralelo á música tradicional (que está ás veces recollida en cancioneiros ou no Arquivo do Patrimonio Oral da Identidade do Museo do Pobo Galego), a xente galega foi facendo música de moitos tipos. O pop é á vez iso que transmite a gran industria cultural por todos os medios que ten e iso que fan catro persoas con cacharros nun garaxe ou un galpón, ou unha nunha casa cun ordenador. É a música máis cara e unha das máis espontáneas, a máis profesional e a máis libre segundo lle cadra. E estas gravacións non sempre son accesibles pero son parte da nosa memoria colectiva e da nosa cultura.

Chegado a este punto emocioneime un pouco e seguín de paseo por Galiza en Música.

Lembreime de buscar a ver se atopaba algo de O Fillo Pausado, de quen só lembraba as cousas que nos contara Rafa Anido nunha entrevista que lle fixeramos o Cosmonauta Tropical e máis eu para a Revista Porno:

Rafa: (…) á hora de esforzarte por sacar ti o teu, o nivel de frustración que podes chegar a ter pode fundirte. Eu estou pensando, por exemplo, neste rapaz de Vigo que tiña un proxecto que se chamaba O Fillo Pausado. Claro, non o coñece ninguén, é increíble. É increíble tamén que ese pavo gravaba os seus discos a finais dos 90, no estudio, pagaba as copias, a edición e todo, e non se sabe nada del. Eu vino pola rúa. Por un lado quixen ir falar con el, pero non sei, non o vin así moi… Pensei, “como estará este tío agora?”. Antes movíase por Vigo, agora creo que nin eso… Tiña un nivel de creatividade brutal. Realmente apostou moi forte co seu primeiro disco, fixo 500 vinilos e non sei se vendería 80. Se vós o escoitades, seguro que ides ver algo aí. E como estará hoxe? Víase que no seu momento apostaba forte e non tiña a repercusión mínima para ir tocar a algún lado ou facer algo. Chamábame a min para ir tocar e eu dicíalle “neno, eu que che vou ofrecer?”. Eu ás veces intentaba, pero non sei se chegara a facerlle algún concerto fóra de Vigo. Nunca fun capaz, que eu nesa época non tiña aínda contactos ou o que fose para poder facer algo. E iso, estame vindo á mente porque o vin por alí pola rúa e hai un mes escoitei o seu disco. E dixen que eu así non quero acabar, eu quero chegar ata o final coa miña teima. Non podo frustrarme. Vexo moita peña e logo dis, claro, é que que cantidade de discos (xa non digo maquetas) se poden quitar en España a día de hoxe, en cd ou en vinilo, e non saber nós nin que existen? E poderían interesarnos! Moitísimos, centos. E que pasa con esta xente? Frústrase e desaparece, porque di “esto non é o meu, aquí non pinto nada”. Entón eu cando estamos falando das ilusións non estou disposto a frustralas.

Efectivamente, esta canción do Fillo Pausado é moi bonita e si que sorprende o nivel de descoñecemento que temos moitas veces sobre as creacións artísticas menos rececntes en Galicia. No seu texto “O cine en Galiza, un relato descontinuo” (no libro Marcas na paisaxe), Xan Gómez Viñas falaba de como o cinema galego vivía nunha especie de sucesión de tabulas rasas. Hoxe penso que coñezo bastantes cousas do cinema ou da música galega dos últimos dez anos, pero porque son os que vivín máis activamente como espectador. Para o de máis atrás xa tiven que investigar e tardei anos en poder ver (ou en coñecer) cousas como Salvamento e socorrismo ou El cine amater, e a Sombras de Frac ou Aurita Moscoso coñecinos hai tres ou catro días. Isto é triste porque pode facer que pensemos que estamos inventando a roda cando se cadra xa o fixo o avó da nosa veciña. No caso do Fillo Pausado falamos dun disco de 1998, e Lascivos ou Peinados Rebeldes son grupos de arredor de 2005, así que tampouco é que falemos de algo remoto, senón que a semidesaparición destas cousas sucede moi rápido. Ao buscar cousas sobre O Fillo Pausado din con enlaces rotos de Galicia Hoxe e da web de Sinsal, igual que pasou co enlace de Pista Oculta que falaba do Come on pelegrín, unha compilación na que saía precisamente un tema de Sr. Anido que non lembraba:

Seguindo polo fío dos recopilatorios, en Galiza en Música están cousas como o de O Son Parrulo, unha iniciativa da Sala NASA nos anos 90, ou varios volumes de Cintas guarras, onde se poden escoitar grupos míticos da escena punk de Ferrolterra, como Blood Filloas, ou da de Ourense, como Los Morta (de quen creo que escoitei falar a veteranos de alí como Bellotas de Thee Boas).

Nas cintas de punk dos 90 que hai en Galiza en música vense avisos do tipo “non pagues máis de 400 pesetas”: esta eran 350 e 100 pesetas en selos novos.

Seguindo co paseo, apeteceume ir á casa agora que estou pechado en Santiago. E vén ao caso porque esta semana descubrín que Pucho Boedo viviu en Santa Cristina coma min. Hai pouco dedicáronlle en Perillo, moi preto da miña casa, unha rúa a el e outra á Orquesta Los Satélites (porque o seu fundador Lolito era perillán), pero na placa non indica que Pucho vivise por aló. De Pucho e os Tamara está practicamente todo no arquivo (aínda que faltaban as cancións de fan de Ana Kiro e Sabela) e tamén no YouTube, pero dos Satélites faltaban nesta plataforma cousas como este temazo de cando tiñan de cantante a Sito Sedes.

Da parroquia do lado tamén están as gravacións da Coral Polifónica Lembranzas de Santa Cruz, así que imaxino que entre os máis de 4.000 discos de Galiza en Música podedes atopar algo que vos toque de preto. Eu quería aproveitar para celebrar a xente como a que mantén este arquivo, ou que ten canles de YouTube como a de kunkeiro69, un usuario de Fene que ten subida unha cantidade inxente de discos completos (aínda que YouTube llo poña complicado: chegou a ter 25.000 pero pecháronlle a conta) que tamén nos axudan a explorar a memoria da nosa música. E tamén a xente como Fernando Fernández Rego, que na web La Fonoteca e o seu libro Unha historia da música en Galicia fai posible saber cousas sobre moitos destes artistas. Pero penso que o feito de que haxa iniciativas voluntarias e piratas que achegan este patrimonio quere dicir que a Xunta non dá o financiamento necesario aos proxectos que se ocupan disto. Cousas como o Arquivo Sonoro de Galicia, o CGAI, o arquivo da propia CRTVG ou o das emisoras locais de radio e televisión, deberían ter persoal e cartos para que ademais do traballo de catalogación poidan facer o de facilitarnos o acceso de maneira sinxela a estas pezas da nosa identidade colectiva. Mentres tanto, como soe pasar, o pobo vai máis rápido que as institucións e ese patrimonio circula a través das plataformas que ofrecen os conglomerados mediáticos estadounidenses. É bonito, pero perigoso.

*Nesa liña, o single de “Estamos en guerra”, tamén dos Resentidos, ten unha cara B moi guai das Incansables que se chama “O Golfo” e fala sobre a guerra de Kuwait. Tamén descubrín no arquivo esta semana esta canción da Quenlla en Europolis’88, un disco que ten unha portada que me flipa e dá moitas voltas sobre os efectos en Galicia da entrada de España na Unión Europea. Falan da súa actualidade pero logo sempre acaba habendo cousas aproveitables no presente.

A improvisación: xogo, descubrimento, verdade

Hoxe estiven no Diario Cultural Zeta da Radio Galega, falando con Antonio Méndez sobre improvisación e escoitando as experiencias de Macarena Montesinos e Aurora Redondo, A Rabela. O podcast pódese escoitar aquí (tivemos algún pequeno problema na emisión), e debaixo vai unha versión en texto un pouco máis completa. A sección arrincou escoitando un fragmento da improvisación da O.M.E.GA (a Orquestra de Música Espontánea de Galicia) con Fred Frith, que creo que gaña vendo o vídeo e observando a dirección e as interaccións, entendendo como vai xurdindo cada música en cada momento.

Eu cando vou á radio levo o guión preparado porque me dá tranquilidade, aínda que logo tente non dicilo palabra por palabra para que sone como unha cousa medianamente viva. O que pasa é que ás veces pregúntame Antonio algo imprevisto, ou un simple “como estás?” e teño medo a quedar en branco ou dicir algunha parvada. E é unha mágoa porque moitas das cousas máis bonitas da vida pasan sen que saibamos que van pasar. E por iso quixen falar con dúas persoas que traballan coa improvisación na música, para reivindicar un pouco a creación que traballa co descubrimento e non co control. Así que falei con Aurora Redondo, que asina a súa música como A Rabela, e que entre outras cousas fai rap e regueifa, sempre desde unha perspectiva crítica e de deconstrución, e con Macarena Montesinos, que é violonchelista, artista visual e investigadora no campo da arte sonora, e que ten participado nunha chea de proxectos de improvisación libre e improvisación dirixida. Quería ver como se complementaban as súas experiencias coa improvisación, sendo unha máis desde o puramente musical e a outra desde o lírico, así que empecei por preguntarlles como fora a súa aprendizaxe.

Christina Vantzou - WOSxSONEG 2018 - 19 - by Leo Lopez
Macarena Montesinos nunha actuación do Suelen Estar Quartet con Christina Vantzou no WOS Festival 2018. Foto de Leo López tirada da web de Macarena Montesinos

A Rabela: Para min foi un proceso moi moi longo e bastante complicado, a verdade. Eu empecei a improvisar cando tiña arredor de 15-16 anos. Estaba en cuarto da ESO, penso. Gustábame moitísimo a poesía, o rap… tiña moitas ideas. Tiña moitas máis ideas na cabeza que as que conseguía verbalizar, e empecei a improvisar cuns amigos no parque, eu víao que o tentaba e non me saía, e entón bloqueeime moito, frustreime moitísimo… e deixei de improvisar.

Macarena Montesinos: Para min, o proceso de aprendizaxe dentro do campo da improvisación sonora foi de maneira moi natural. Eu como chelista empecei moi noviña no conservatorio. Aos tres anos de empezar, xa cun coñecemento, unha destreza do violonchelo, improvisaba na casa como un modo de descarga, non? De feito a linguaxe que utilizaba era a que coñecía do conservatorio, que era clásica, porque a improvisación de momento non a tocara como tal. Nunca ninguén ma ensinara. E despois xa de adolescente interesoume o jazz, e colaboraba con diferentes grupos e agrupacións de música de todo tipo. Pero foi alá no 2008 cando empecei a formar parte da orquestra O.M.E.GA, que era a Orquestra de Música Espontánea de Galicia. Cando me mergullei no mundo da improvisación libre e a improvisación dirixida nesta orquesta, comecei a asistir a concertos de improvisación libre, a coñecer xente, músicos, a tocar, a crear grupos, a pertencer a orquestras, etc. Abríuseme un mundo.

A Rabela: Tardei máis ou menos entre os 18 e os 25 anos en volver a improvisar. Era unha cousa que eu pensaba que simplemente non podía. Eu convencinme, creei esa crenza na miña cabeza de que para improvisar nácese e non se pode aprender, ata que un día na universidade viñeron facer un obradoiro de regueifa ao máster de profesorado, que sempre llo agradecerei un montón a Séchu [Sende], a Alba María, a Sara Marchena… ao alumnado do instituto de Vila de Cruces e á profe, a Montse por traelos. Conectei aí de repente un par de ideas, fixeron un obradoiro… e de repente foi como “non, que a improvisar apréndese”. Entón pois a partir de aí empecei a quedar de cando en cando con Alba María para ir a clases, para que me ensinara, a ir a algunha foliada onde se improvisaba e empezar a facer eu na casa… e logo enganchei cunha actividade de Noites abertas en Pontevedra, onde ensinaban a facer freestyle, e aí resultoume moitísimo máis complicado empezar tamén a improvisar, porque mentres que na regueifa con esta amiga era todo moitísimo máis gradual (ensinábanche como facelo, escribíalo nun papel, logo botabas a copla… non tiña que ser todo mental e instantáneo, senón que era máis gradual e entón permitía que aprendera) cando fun a esta actividade de free había que facelo de repente, e de repente enfrontarte a unha persoa e vacilarte cunha persoa, entón iso era moitísimo máis complicado.

Resultoume curioso ver como os achegamentos á improvisación poden ser máis ou menos frustrantes. Entendo que ten que ver en parte con perder o medo, e en parte con que che ofrezan ferramentas para facelo e entornos seguros onde non sintas que te xulgan. O vídeo da O.M.E.GA de máis enriba ten a unha chea de intérpretes que tocan dunha maneira impresionante dirixidos por un dos referentes da improvisación da música contemporánea, pero non todo ten que ser así. Hai un ano e pico vin a Macarena dirixir na Gran Romaría Galician Bizarre no Liceo Mutante a “Parada Disonante”, un convite a que quen quixese, soubese tocar algo ou non, puidese participar nunha improvisación coleciva, coa voz ou cos instrumentos que houbese a man (que incluían dous clarinetes, un acordeón, un par de paos de madeira, unha batería, unha radio, un metalófono…). Recordo iso como un momento moi feliz, no que a improvisación funcionaba como unha maneira de democratizar a música, desvinculándoa do elitismo que poida ir asociado á idea de buscar a perfección (e celebrando como sonan os erros aparentes) e afastándoa da noción que ás veces temos como público de que pagamos para escoitar algo que xa coñecemos e confirmar as nosas expectativas. Daquela graveino e subín agora a Soundcloud o que saíra de alí:

Se cadra isto contrasta tamén coa maneira na que se ensina música habitualmente. No meu caso, tanto no colexio e no instituto como na escola de música, non aprendín moito (ou nada) sobre improvisación. Non sei como é no conservatorio (aínda que si que me chama a atención terme atopado con bastante xente que se formou alí e unha vez deixou de ir non volveu coller o seu instrumento) pero pregunteille a Mar Catarina (a miña compañeira teclista en Esposa, que tocou tamén en Cudevaso, Chicharrón ou jijiji) pola súa experiencia ao respecto.

Logo divagamos bastante máis pero tamén falamos un pouco da sensación de ter estudado máis (non só música, senón en xeral) a través da repetición que a través da reacción ou do xogo. Con todo, falando con Macarena tamén me din conta de que estas actitudes non son fixas no tempo, polo que me contou cando lle preguntei pola relación entre a improvisación e a interpretación de obras máis pechadas.

Macarena Montesinos: Ao longo de toda a historia da música, e non soamente na música profana senón tamén na música culta, a improvisación estivo moi presente. Compositores recoñecidísimos como Bach, Beethoven, Mozart… improvisaban para compoñer, improvisaban nos concertos… era unha virtude improvisar. E por suposto, dentro das propias partituras que facían había tamén momentos para aportacións do propio intérprete, onde tamén improvisaban (non soamente o compositor). Pasa que pouco a pouco, no romanticismo, as partituras pecháronse máis e a cabida que había para a improvisación era moita menos, ata que chegaron as vangardas, a música experimental… e sobre todo na segunda metade do século XX. Pero bueno, non obstante a improvisación libre penso que é unha práctica que aporta moitísimos beneficios. Penso que mellora, de feito, a interpretación dou tras obras de carácter máis pechado, incluso obras clásicas… improvisar é unha aprendizaxe, facilita a escoita, é un exercicio, unha práctica que recomendo cos ollos pechados desde cativo ata que eres maior, toques o tipo de música que toques.

Isto chocou coa miña idea preconcibida da música culta, e fíxome pensar que se cadra separamos demasiado os diferentes tipos de música (pode ser pola tendencia que temos a definirnos á contra de algo). É algo que se ve moi ben no caso d’A Rabela. Hai un tempo subiu un vídeo a YouTube no que se retaba a pasar 21 días improvisando, facendo rap en estilo libre.

Con todo, no día 9 deixaba de rapear e facía unha regueifa desde o punto de vista dos seus cans Xaxa e Golfo.

Aquí vese entón a conexión entre unha tradición galega e outra da cultura afroamericana sen que haxa que facer gran esforzo. Ao final creo que a clave, e o que vincula os enfoques de Macarena e de Aurora, é o entendemento da improvisación como un espazo de expresión que pode aportar cousas que se cadra a música máis pechada non é quen. Nese sentido, pareceume que a visión de Aurora marca moi ben o aspecto político deste modelo creativo.

A Rabela: Moitas veces escribir é un pouco máis como desafogo, darlle forma a pensamentos… improvisar é xogar. Aínda que tamén lle estás dando forma a pensamentos tamén ten un calado mental máis tocho, máis potente, porque ti cando improvisas estás sacando cousas instantáneamente da cabeza, non lles estás dando voltas, entón moitas veces saen estereotipos, pero improvisar e soltar estereotipos fai que o proceso de aprendizaxe, e de reflexión, e de desmontaxe deses prexuízos sexa moitísimo máis potente, porque tes que chegar a construír ideas alternativas ou outras formas de facer as cousas ou de estar no mundo para poder improvisar rebentando eses prexuízos e creando outras posibilidades paralelas. E o proceso de improvisación ten un punto moitísimo máis interesante a nivel colectivo. […] observar unha improvisación atrapa moito, engancha moitísimo para continuar mirando, dá moita risa, fai que se pase moi ben, é un entretemento que tamén dalgunha forma escapa do consumo, de ter que pagar… aínda que se teña que pagar, é unha cousa que podemos facer todas as persoas, que podemos crear, que podemos estar nun espazo calquera fóra desas redes de ir aos bares… isto pode facerse nun parque. É unha forma moi moi sana de estar no mundo, de crear, de escoitar, de rirte, de integrar a persoas, de sacar as cousas que te frustran, que te gustan, que te namoran, que te poñen triste… isto é moi moi sano.

En relación a isto, Macarena comentoume que o goce do público coa improvisación vén tamén da autenticidade, do feito de atoparse diante dun momento que non vai repetirse.

Creo que nese caso estamos diante da posibilidade do descubrimento (para quen estea escoitando) e tamén do autodescubrimento (para quen estea improvisando), así que animaría a calquera a que vaia escoitar ou participar nunha improvisación en canto se presente a oportunidade. Para pechar déixovos dúas cousas que non tiña espazo a poñer na radio: un vídeo de Suelen Estar Trek (normalmente son Suelen Estar Quartet), un dos proxectos de improvisación de Macarena Montesinos, nas Sesións H.A.L.O. (unha iniciativa que recolle tamén actuacións de improvisación libre) e un momentazo no Luar de 1994, con Mercedes Peón explicando en que consiste a regueifa e Fermín da Feira Nova e Calviño de Tallo sendo uns mestres do asunto.

Fan fan: Soños

Entre unha cousa e outra tiven moito choio estes meses e non din feito o segundo episodio de Fan fan en VINTE ata agora (pódese escoitar aquí). Vai sobre os soños con ídolos e cousas parecidas, observados desde varias vertentes:

Amigas e amigos que me contan soños: Rubén Domínguez con Jennifer Lopez, Pepa Prieto Puy con Jonathan Richman, Olalla Esquimal con Patti Smith, Andrea Villa con Baiuca, Xacio Baño, Adrián Canoura e Mimi de Operación Triunfo, Héctor González con Pereza e Songo’o, Angelo Mastartoni con Nuno de Oh! Ayatollah e Leonor Murias con Mercedes Peón.

Cancións sobre soños con ídolos. Aquí están “Salvador Dali” de Jonathan Richman, “El del medio de los Chichos” de Estopa, “I Dreamed I Saw Phil Ochs Last Night” de Billy Bragg, “Joe Hill” de Paul Robeson, “Paul McCartney” de Scissor Sisters e “Come On! Feel the Illinoise! Part I: The World’s Columbian Exposition Part II: Carl Sandburg Visits Me In A Dream” de Sufjan Stevens. Acordeime agora de que “Streams of Whiskey” de The Pogues comeza con “Last night as I slept / I dreamt I met with Behan” e logo o propio Brendan Behan cóntalle a súa visión do mundo a Shane MacGowan (que se resume en ir onde corran ríos de whisky). Como non me lembrei en tempo para metela no podcast póñoa aquí:

– Ademais, fixen un texto de acompañamento con outra vertente: soños con ídolos que a xente contou en Twitter. Tamén con algunhas anotacións dun diario de soños que estiven facendo ultimamente.

E nada máis. Bueno, si. Fixen o collage de aló enriba xuntando nese horror vacui case todas as cousas e xente das que falamos e outros dous inspirados no meu soño e o de Pepa con Jonathan Richman (curiosamente, os dous ambientados na Coruña).

Deixo aquí o listado de temas que soan no podcast (algúns só de fondo) por se alguén tiña curiosidade.

Roy Orbison – In Dreams
Jennifer Lopez – Love Don’t Cost a Thing
Jonathan Richman – I Had a Dream That The Sea Was Calling Me Home
The Modern Lovers – Astral Plane
Jonathan Richman and the Modern Lovers – Affection
Jonathan Richman – Salvador Dali
Estopa – El del medio de los Chichos
Estopa y los Chichos – Historia de Juan Castillo
Sufjan Stevens – Come On! Feel the Illinoise! Part I: The World’s Columbian Exposition Part II: Carl Sandburg Visits Me In A Dream
Billy Bragg – I Dreamed I Saw Phil Ochs Last Night
O’Leo de Matamá – Son un piñeiral
Paul Robeson – Joe Hill
Scissor Sisters – Paul McCartney
Baiuca feat. Aliboria – Caroi
Pereza – Pienso en aquella tarde
Stephen Hawking e os Monty Python – Galaxy Song
Mundo Prestigio e Grande Amore – Mundo Nuno
Mercedes Peón – Ajárrate
Xosé Manuel Piñeiro – A noite

A lista de Vinte de cancións en galego

Se metes fotos cun fondo máis ou menos neutro no Paint 3D e pulsas “Selección mágica” pasan cousas así. Estes eran os Homens, que quedaron segundos.

Hai unhas semanas María Yáñez pediume unha lista de vinte cancións en galego de entre 2001 e 2020 para a lista que acaban de sacar en VINTE mesturando as escollas de vinte mulleres e vinte homes. Eu estou moi contento de que me chamase, paseino moi ben facendo a lista e quería explicar un pouco o proceso de facela, tamén porque non podemos quedar con normalidade para comentala, rajar do que non nos gusta, celebrar o que si e esas historias.

  1. Primeiro fixen unha lista en bruto con todo o que se me ocorría que me gustaba moito, ás veces con cancións concretas e outras con artistas ou bandas sen escoller tema. É dicir, é moi difícil escoller só unha canción de Emilio José ou de Malandrómeda. Tamén había grupos que cousas que escoito algo menos pero que me gustan igualmente, por non descartar cousas antes de tempo. Era máis ou menos isto:

2. Logo fíxenme unha lista para escoitar en bucle e ver que cousas me apetecía máis escoitar e cales menos. Fun tamén vendo que temas escoller dos que estaba entre varios. De Malandrómeda quedei con “Encontro con !@#$%!!” porque se cadra é a que máis veces oín decidíndoo eu. De Emilio José escollín “” porque me gusta tanto que xa só se me ocorreu o criterio de ir ao peso e coller o tema máis longo de Agricultura livre, que é o meu disco galego favorito (bueno, e tamén porque me gusta que a noción de canción de Emilio José é diferente á habitual e nese tema queda moi claro). De Ataque Escampe descarteinas todas porque me daba un pouco de pudor votar por un grupo no que toco, aínda que fose polas que fixeron antes de estar eu no grupo e que me fixeron ser fan. Estaba entre “A vitoria“, “Orde e progreso“, “Mondariz-Balneario” e tamén pensei en “O amor en technicolor” e “O amor en Fujifilm“. Dos Telephones Rouges costoume un anaco e deixei “Eine kugel” porque a escoitamos moito ultimamente na casa, dándonos conta de que é destas un pouco premonitorias cando canta “boto de menos a xente / e non a quero ver”.

3. Logo xa fun descartando esas cousas que igual tería posto se tentase buscar un criterio “obxectivo” de “importancia” ou “calidade”. Penso por exemplo en Mercedes Peón, que me parece que é moi sabia e moi talentosa pero logo na casa non me soe apetecer escoitar, e polo tanto non é a día de hoxe música importante para min.

4. Despois descartei cancións e proxectos que si que son importantes para min, e aí tiven varios criterios distintos. Descartei as cancións de Fluzo ou Non Residentz porque xa puxera unha de Malandrómeda e así non enchía todo de proxectos do Hevi. Tamén descartei “Ana de Palacio” de Metralletas Lecheras e “Catro anos máis” de Travesti Afgano porque xa puxera “Negro teenager” de Señor Anido e Señora Álvarez, e “Mundo Nuno” de Mundo Prestigio e Grande Amore porque xa puxera “todos.xuntos.unidos.sempre” de Oh Ayatollah. Descartei “Pánico (merda de dj)” de Fanny + Alexander porque ao final era unha versión dos Smiths e tíñame un pouco menos de mérito, igual que “Son un piñeiral” de O’Leo de Matamá (aínda que estiven escoitando moito este nadal o seu disco sé [mente de vencer] e igual agora tiña metido algún outro tema). E logo xa me quedaron polos pelos por meter “Lausanne (on my mind)” de Familia Caamagno, “Minueto de Monfero” de Ki e “Sabichón do carallo”, un mash up de Ultramarinho que mestura a Farruco con Fatboy Slim e que sempre me flipou.

5. Entón a lista que me quedou é esta, por orde cronolóxica inversa:

Lamprea Explosiva – Flores (2020)
Sleepy Spice – Abur (2019)
Oh! Ayatollah – todos.xuntos.unidos.sempre (2019)
Baiuca feat Aliboria – Olvídame (2019)
Faia – Doncos (2019)
Pantis – Mar (2018)
Chicharrón – Que máis dará? (2018)
Contenedor de Mierda – Ponte de pijo (2018)
Peña – Ensíname (2017)
Dois – Xardíns (2017)
Zurraspa – Caracoíño (2016)
Sr. Anido & Sra. Álvarez – Negro teenager (2016)
Malandrómeda – Encontro con !@#$%!! (2016)
Emilio José – ♥ (2015)
Das Kapital – Grecia (2013)
Telephones Rouges – Eine kugel (2012)
Samesugas – Tóxico injecta (2011)
Peret – Apaga o candil (2009)
The Homens – Calamar (2009)
Pescando em Copacabana – Deixa pra lá (2007)

Metín todos os temas nunha playlist de YouTube menos “Caracoíño” e “Negro teenager“, que podedes escoitar en Bandcamp.

Logo estiven pensando un pouco sobre o que eu mesmo escollín e sobre o que saíu en xeral. Nas cancións que puxen hai algo máis de homes que de mulleres, aínda que as que teñen só homes son case todas das máis antigas, así que se cadra a cousa vai a mellor. As cancións de Emilio José e Pescando em Copacabana tiven dúbida sobre se ían considerarse galego ou ourensiano ou portugués (pero non se abriu tampouco o debate lilngüístico). A única canción que puxen dun grupo galego que cante moi maioritariamente en castelán é a de Dois, e non foi tampouco unha cousa meditada. Simplemente deume a sensación de que normalmente os temas en galego de grupos que me gustan pero só o usan de vez en cando (como “Liska” de Vietnam, “Non sei” de Srasrsra, ou os de Triángulo de Amor Bizarro) son bastante menores dentro do seu repertorio. Si que puxen unha das cancións en galego de Peret, a súa versión de “Apaga o candil”, que me parece que entra dentro doutra liña, que é a de xente que non naceu en Galicia (que tampouco é que sexa tan importante a cuestión, pero ten a súa relevancia) e se achega á lingua ou á tradición e fai con ela un pouco o que lle peta (non sei, salvando as distancias tamén me viñan á cabeza Rodrigo Cuevas ou MounQup). E bueno, quero moito a Peret, a súa música é das que máis alegría me dan na vida e gústame tamén pensar que aprendeu este tema no Luar.

Tamén me pareceu importante pensar noutra cousa: a Peret quéroo moito pola súa música, pero non o coñezo de nada. Pero logo na lista puxen xente á que quero moito na vida real, que son amigas e amigos meus. Evidentemente, quero crer que non fixen a lista por amiguismo, e xa expliquei que pasei moito tempo pensando nas cancións que me eran máis importantes. Pero onte falabamos polos grupos de whatsapp de Ataque Escampe e de Esposa e saían algunhas cuestións importantes arredor disto. Escoitamos máis á xente que nos cae mellor? Unha canción pode volverse máis importante se a fai alguén que queremos? Creo que si, e nese sentido podo entender que alguén puxese na lista algunha canción dos seus propios grupos (a min, xa digo, dáme pudor). Non sei, a escena galega é pequena, así que tamén hai a opción de admirar a alguén desde unha relativa distancia e logo descubrir que é imbécil: neses casos recoñezo que a min normalmente me apetece menos escoitalos. É parecido a cando ves a algún famoso facer declaracións ridículas e “che cae o mito”, só que aquí non te enteras pola prensa senón por terceiras persoas.

Esa falta de distancia tamén me fai pensar en que, sen que a música sexa a miña profesión, participei na edición do disco de Señor Anido e Señora Álvarez (PORNO foi un dos selos que puxo cartos e fixen a nota de prensa) e o tema de Oh! Ayatollah foi parte do proxecto Cinegalicia que coordinaramos Brais Romero e máis eu (e puxen os dous na lista). Así que eu que sei, igual isto quita credibilidade ao que escolla. O feito de que a música en Galicia estea bastante vinculada á precariedade ou ao traballo voluntario vai facer que haxa casos nos que quen escribe sobre música tamén toque, tamén organice concertos, edite discos, se dedique á comunicación… e entón se cadra temos interese en promover determinadas cousas, aínda que sexa inconscientemente. Que por outra parte se escolles editar un disco será porque che gusta e é normal que despois o poñas nunha lista… e bueno, igual en contextos máis profesionais é peor por haber máis cartos polo medio. Non sei.

Estes eran Oh! Ayatollah.

A lista xeral é unha cousa bastante rara, porque ten no número 1 a Das Kapital, que me parece o que podía cadrar máis cunha votación moi “da crítica” (un grupo cun discurso estético e político moi traballado e coherente, pero sen un percorrido longo no tempo nin en directo) e logo cousas moito máis populares (no musical e nas cifras) ás que seguramente prestaron máis atención nos medios xeralistas e menos na prensa especializada. Tamén os mundos do pop e o indie cos máis achegados ao tradicional, cousas xeracionalmente bastante diferentes e probablemente tamén diferentes no ideolóxico (entre o máis nacionalista e o menos nacionalista). E creo que por iso é unha lista que pode ser relevante e que ten mérito como María Yáñez xuntou perfís moi diferentes. Probablemente case todo o mundo vexa na lista algo que lle encanta, algo que lle dá igual e mesmo algo que odia, así que iso pode facer que sexa representativa e axudar a que non entendamos a música en galego en termos de militancia: faise moita e de moitas maneiras así que temos dabondo para reaccionar como queiramos.

De todas formas logo entrando no excel coas votacións vese que a cousa tamén é que hai quen repartiu moito o voto entre unha chea de cancións: Emilio José ten 14 distintas, Chicharrón teñen 10, Malandrómeda 9, etc. E en xeral para min o máis importante é que serve para pensar e aprender outras cousas, e como hai 426 temas diferentes estou facéndome a lista con todas aquelas cousas que non coñezo ou que quero volver escoitar por se agora me gustan máis que doutra vez.