Fan fan #3: Mensaxes de fan

bowie dylan

Esta entrega do Fan fan en Onda Vital non foi un monográfico sobre a relación entre artistas concretos, senón uns apuntes sobre unha serie de cancións escritas en segunda persoa e dirixidas a ídolos, referentes, artistas admiradas ou o que queiramos.

Sonan Lorena Álvarez, Bob Dylan, David Bowie, Cecilia, Dexys Midnight Runners, Camera Obscura, Marrones Burócratas e Dinosaur Jr., en cancións que falan de Woody Guthrie, Bob Dylan, os Beatles, Geno Washington, Lloyd Cole e J Mascis. En concreto sobre J Mascis tamén fala Toño Magariños (gracias Toño por prestarte!).

Non atopei quen fixo a foto de Dylan e Bowie. A de Marrones Burócratas de máis abaixo tampouco, pero saqueina do facebook do Liceo Mutante.

Podes escoitar a sección AQUÍ, ou escoitar o programa enteiro AQUÍ: Faia Díaz fala sobre pregóns en Cuba, Biba Dupont falan sobre a súa música e Mar Catarina fala sobre Jonas Mekas. Se prefires ler, a versión en texto está aquí debaixo:


A primeira cousa que escribín sobre música penso que foi para poder escribirlles a The Homens e entrevistalos, e penso que cando admiras a alguén é habitual que esperten en ti certas ganas de dicirlle algo. Non é que todas as fans se fagan xornalistas musicais, pero imaxino que o 90% da xente que fai xornalismo musical empezou como fan, e isto sería outra proba de que as fans e os fans fan cousas. Sexan estas cousas artigos, fanzines, fundar un club, pintar debuxos, escribir poemas ou calquera tipo de fantasía, a relación que temos con ídolos e ídolas acaba sempre dando pé a esas novas creacións. Eu estiven investigando por aí  e atopei unhas cantas cancións que funcionan dalgunha maneira como cartas, como mensaxes enviadas aos referentes para empezar un diálogo, e quería falar delas un pouco.

Por exemplo, a que se di que foi a primeira canción escrita por Bob Dylan foi esta “Song to Woody”, na que repite “ei, Woody Guthrie, escribinche unha canción”, e na que fala de seguir os pasos do seu ídolo viaxando por Estados Unidos. Woody Guthrie é unha das figuras máis importantes do folk americano, e Dylan estaba daquela case que obsesionado con el, visitándoo regularmente no hospital no que estaba internado pola enfermidade de Huntington. Ata a melodía deste tema está collida de “1913 Massacre”, un tema do propio Guthrie. Parece ter entón certa lóxica que Dylan recoñecese o camiño que el abriu antes de arrincar coa súa propia carreira. Como fans, sentimos ás veces iso: agradecemento. Pero non sempre:

Uns anos máis tarde, David Bowie retomou aquela apelación de Dylan chamándoo polo seu nome real. Díxolle “escoita isto, Robert Zimmermann / escribín unha canción para ti / sobre un estrano mozo chamado Dylan / cunha voz como area e pegamento”. A letra desta “Song for Bob Dylan” é ambigua, pero parece recriminarlle ao seu ídolo o ter abandonado a posición que tiña, na que era visto como unha especie de portavoz xeracional. A finais dos 60, Dylan abandonou o rock e as xiras para achegarse ao country e recluírse. Como fans, sentimos ás veces decepción. Atribuímos á música que nos acompaña, e ás veces ás persoas que a fan, unha chea de cualidades e expectativas que non sempre van cumprirse. Por iso aparecen cancións como a de Bowie ou esta de Cecilia:

Cecilia xa collera o seu nome artístico do tema de Simon e Garfunkel (un gran xesto de fan, supoño), e o seu primeiro single levaba na cara B esta canción titulada “Reuníos”, que está, como as anteriores, escrita en segunda persoa. Ela non menciona o destinatario, pero polo que sabemos o tema pedía aos Beatles que se xuntasen de novo, e nel falaba de como ataron as nosas mentes ao seu sentir. É unha frase que recolle moi ben a cuestión da influencia artística. Iso que se dá cando as creacións doutra xente parecen saídas dos nosos sentimentos anímanos dalgún xeito a expresarnos tamén, pero a influencia tamén ten, no diálogo, algo de enfrontamento. No tema de Cecilia non se aprecia, pero por exemplo Bowie declarou nunha entrevista que a súa canción para Bob Dylan era unha forma de dicir “está ben Dylan, se ti non queres facelo, fareino eu”. Ás veces entón, ao iniciar esa conversa cos ídolos hai quen se pon ao seu nivel ou mesmo por riba.

O segundo single dos Dexys Midnight Runners era esta “Geno”, na que o cantante Kevin Rowland fala de ir a un concerto de Geno Washington, unha figura do rhythm and blues dos anos sesenta. Na segunda estrofa conta como o público coreaba o seu nome (eses “Geno” que se escoitan durante todo o tema) e Rowland sentiu que os dous eran iguais. Logo agradécelle o que aprendeu del e xusto despois solta a macarrada de que agora é el quen o mira dende enriba. Non sei se a cuestión de que estas cancións de fan aparezan ao comezo das carreiras desta xente é unha casualidade, pero si que é habitual que nas relacións de admiración haxa un aquel de “matar ao pai”, como se fose unha maneira de distinguirse, de autoafirmarse como artista. Haberá quen controle máis disto e sexa fan dos beefs. Eu estou máis a favor de ser agradable, como o foron Camera Obscura respondendo a unha canción que lles gustaba de Lloyd Cole titulada “Are you ready to be heartbroken?”.

Lloyd Cole preguntaba “estás lista para ter o corazón roto” e este grupo escocés contestaba vinte anos despois cun “ei, Lloyd, estou lista para ter o corazón roto”. Tracyanne Campbell, a súa cantante, dixo que escribiu a letra dende o amor puro pola outra canción. Ao final facelo levouna a coñecer ao propio Lloyd Cole, que agora ata hai veces que sae a escena con ese tema. Así que penso que á hora de mandar mensaxes de fan en forma de canción, igual ser riquiño compensa. Pero bueno, despois de ver esta variedade e pasar por Madrid, Glasgow, Nova York e así, estiven buscando exemplos máis próximos a nós deste tipo de temas e atopei un que me gusta moito en Pontevedra.

Esta é unha canción de Marrones Burócratas incluída no álbum El Buen Perder, cantada en segunda persoa e dirixida a J Mascis, o guitarrista de Dinosaur Jr. Este disco do proxecto, que editou seis traballos entre 2009 e 2016, compuxérono e arranxárono Rubén Abad e Toño Magariños, que tocan xuntos tamén no proxecto Peña e se cadra vos sonan tamén de diola, Trilitrate ou Unicornibot. Pregunteille a Toño por que escribira este tema, e mandoume unhas cantas notas de voz respondendo as miñas preguntas:

“No caso do tema de “Oh Mascis”, a verdade é que é un tema superantigo e e eu non son nada mitómano co proceso de escritura, nin melómano no sentido de que teño [risas] ningún tipo de predilección nin lle fago moito caso ao proceso… non me lembro, sinceramente. É unha canción moi antiga. Eu así reescoitándoa hoxe, a sensación que teño é que me parece lembrar que o tema xurdiu da estrutura harmónica da canción instrumental e que a partir de aí era un pouco buscar esa especie de canto un pouco enaxenado, ilóxico, como de adoración total a unha persoa. Ese “como me mola isto que fas”, e en base a ese retrouso, como comentaba antes, compuxen o resto do tema. Creo que foi así”.

marrones burócratas_fb liceo mutante

É curioso escoitar isto que conta Toño, porque por unha parte reflicte ese lado “enaxenado” e de “adoración total” que temos os fans mandando, dalgunha maneira, unha mensaxe a Mascis, pero ao mesmo tempo declara non ser nada mitómano nin melómano. Pregunteille pola súa relación con Mascis e a súa resposta é desmitificadora, pero á vez tamén é moi bonito escoitar o que di sobre el e o seu estilo, que é outra cousa que quería facer nesta sección: ao falar con xente que botou o seu tempo escoitando determinada música, case sempre teñen algo interesante que dicir.

“Non me interesa un carallo, sinceramente, nin a vida dos artistas nin o seu proceso de composición, nin teño ningún tipo de adoración. Eu creo que todos os artistas son basicamente traballadores, en maior ou menor medida, e fan ese traballo que non é tan diferente doutros traballos. Ou non é tan diferente como se nos quere vender moitas veces a excepción artística. Entón nada, con Mascis pois simplemente hai varios discos de Dinosaur Jr. que teñen unha sonoridade moi moi característica, que eu creo que non deriva unicamente do talento de Mascis, senón pois da produción, dese momento concreto da industria musical e de como encaixaba a súa forma de tocar nese conxunto da industria musical e como chegou a min… E bueno, ten unha sonoridade moi característica que é unha cousa que non se aprecia en moitos artistas, que é esa forma de solear, de facer un manto de guitarras e de destacar por riba, que é moi característica e moi primaria. E a miña relación con Mascis é basicamente apreciar que practicamente ningún artista máis, quitando o seu propio compañeiro Lou Barlow e catro máis, moi pouquiños sonan como sona el, e como sonan eses solos que se fai o tío no medio das cancións.”

Xa vemos entón que as maneiras de vivir a relación con quen fai a arte que disfrutamos son ben variadas, e que o que cantamos nas cancións non ten que corresponderse exactamente co que sentimos. E bueno, aínda que Toño non se considere mitómano, a min a verdade é que tanto a canción de Marrones Burócratas como isto que nos contou deume moitas ganas de escoitar a J Mascis e Dinosaur Jr. Eu xa estiven facéndoo estes días, pero pregunteille a el que canción lle gustaría poñer para ilustrar un pouco o que comenta do seu estilo e dixo “Almost Ready”, que era xusto a que me viña á cabeza e paréceme perfecta para pechar este “Fan fan” porque vai directa ao grano e empeza xusto cun deses solos incribles por riba do manto de guitarras.

Fan fan #2: Los Hermanos Cubero, Bill Monroe e as tradicións

hermanos-cubero-1.jpg
Foto de Albert Badia

 

 

 

 

 

Non tiven tempo a escribir practicamente nada no último mes ou así, porque entre o traballo que teño normalmente e outros máis imprevistos non me quedou tempo a nada. Nalgún día destes no que só dá tempo a ir ao choio e ir á compra (que hai xente que nin iso, claro) acordábame do que cantan Los Hermanos Cubero: “por ganarme la vida la estoy perdiendo”. Non é para tanto porque me gusta o que fago, pero supoño que moita xente o pensa nalgún momento. En calquera caso, póñoo como exemplo porque algunhas cousas que cantan os Cubero véñenme á mente en relación a cousas que me pasan ou imaxino que me poden pasar na vida, así que me alegro de ter sacado unhas horas para seguir con Fan fan, a sección que estou facendo agora en Onda Vital, e facelo con eles.

Podedes escoitala AQUÍ.

E tamén podedes lela e ir escoitando os enlaces aquí debaixo. A entrevista que lle fixen a Roberto de Los Hermanos Cubero foi por teléfono e o son non é bo, pero penso que se entende. E senón, o que di transcribino no texto que segue.

Cando somos fans de alguén é habitual que esperte en nós algo que nos leva a imaxinar cousas. É unha cousa que pasa de moitas maneiras. Por exemplo, hai un libro que se chama Starlust no que Fred e Judy Vermorel recompilaron as fantasías secretas de fans nos anos 80, recollidas de cartas e testemuños orais (o libro está publicado en inglés por Faber and Faber con prólogo de Pete Townshend). En moitas destas fantasías as e os fans imaxinábanse compartindo sesións de gravación, unha familia ou sexo en cuartos de baño con Barry Manilow, David Bowie ou Debbie Harry. A cuestión do desexo é importante, pero desta volta quero falar doutro tipo de imaxinación, que é a que nos leva, no caso da música, a facer cancións nós tamén. Cando creamos algo novo inspirámonos noutra xente e, ao facelo, normalmente convertémonos en parte dalgunha tradición. Hoxe quería pensar na relación entre o ser fan e a tradición, e quería facelo a través das cancións e o discurso de Los Hermanos Cubero.

A primeira vez que escoitei falar dos Hermanos Cubero foi porque os vin no Facebook de Luar. Dicían que mesturaban jotas e música country, e iso pareceume curioso pero como son xéneros que non escoito normalmente non lles seguín a pista. Co tempo o seu nome empezou a aparecerme nos medios indies que leo normalmente e engancháronme porque as letras me pareceron moi sabias e honestas, con ese equilibrio especial entre ser ás veces divertidas, ás veces desgarradoras e ás veces críticas. Repasando a súa discografía atopei que a primeira canción do seu primeiro disco se chamaba “Jota para Bill Monroe”, así que aproveitei que viñeron á Coruña para o Festival Noroeste e pregunteille a Roberto (que é o irmán que toca a mandolina) por que lle fixeran esta canción a Bill Monroe e que relación tiñan con el, para ver onde me levaba.

Pues basicamente esa canción nace como una especie de juego, pero de juego serio. Yo quería hacer música de raíz de nuestra tierra, de Guadalajara, de la Alcarria, pero nos gustaba mucho la música de Bill Monroe. Entonces intentamos mezclar ahí todo. Bill Monroe tiene un estilo instrumental muy marcado: le llaman el padre de la música bluegrass, porque realmente él inventó el género. Con el tiempo, con muchos años estudiándole, mi manera de tocar tiene mucha influencia de su estilo. Entonces compuse esa jota para juntar esas dos influencias, no solo a modo de homenajear a Bill Monroe, sino como punto de partida de nuestra propuesta. 

 

O que comenta Roberto pareceume importante por dous aspectos. Primeiro, porque a figura de Bill Monroe está presente xa nese punto de partida, no concepto inicial do que fan os Hermanos Cubero, co cal vemos como ser fan de alguén pode ser unha experiencia crucial para expresarnos artisticamente. Con todo, o realmente especial é o segundo aspecto: esa homenaxe a Bill Monroe non está feita seguindo o seu estilo, senón levándoa cara a jota, co cal a posición dos Cubero en calquera das dúas tradicións coas que traballan principalmente (o bluegrass e o folk da Alcarria) non é a de seguila como é, senón a de inventar para achegala ao que lles é propio. Así sona esa mestura propia na “Jota para Bill Monroe”.

O caso dos Hermanos Cubero podería parecer estraño, pero penso que é un reflexo de como a maneira na que escoitamos música nos leva a sentir como propias tradicións que son completamente diferentes. Se temos sorte, chéganos a música que temos arredor no lugar de onde somos, e ao mesmo tempo acabamos chegando nós a outras que igual non esperabamos. Así, hoxe en día podemos escoitar a Soleá Morente cantando con autotune unha misa de Fernanda de Utrera, igual que nos 80 podiamos escoitar a Antonio Variaçoes cantando un fado de Amalia Rodrigues cun arranxo new wave. Pregunteille a Roberto como chegaran ás tradicións que mesturan:

La música tradicional de Castilla, de Guadalajara, pues la conocemos de estar allí, de vivir allí. Es algo con lo que creces. Prácticamente lo tenemos de nacimiento, lo tenemos en el subconsciente y lo vives allí día a día. La música americana nos viene más de escuchar la radio, ya de más adolescentes, cuando te empiezas a interesar por otras cosas, por otras músicas, nos empezamos a interesar por ese tipo de sonidos. Antes, cuando nosotros empezamos a tocar eran finales de los 80, principios de los 90, que no había tanta facilidad para encontrar discos. La llegada de internet es para todo, entonces no había nada, se valoraba mucho más cuando conseguías un disco americano de algo así. Se apreciaba mucho más, cada disco lo escuchabas millones de veces, te sacabas los solos, transcribías las cosas… más o menos esos son nuestros orígenes.

Creo que esa dedicación, esas pequenas obsesións cunha canción como para querer aprender a tocala e estudala, é algo propio dos fans. Aínda que internet me fai ter unha atención bastante máis dispersa porque a música se volve infinita, lembro cando só tiña tres discos e transcribín a batería dunha canción de Nirvana e outra dos Beatles. Ser fan motívame a investigar sobre a xente que admiro, e nesta investigación sobre os Hermanos Cubero ao que cheguei foi á sensación de que a música sempre acaba sendo parecida. Non no sentido de ser aburrida por repetir o mesmo, senón porque a humanidade leva miles de anos cantando e, por diferentes que sexan as tradicións, cantamos polos mesmos motivos.

Al final es música popular, música del pueblo para el pueblo. Y al final la temática de las canciones también es la misma, se habla de cosas cotidianas de la vida, de las relaciones de la vida, de las relaciones sentimentales, relaciones familiares, cosas laborales incluso… También, aunque sean ritmos distintos, son mayoritariamente piezas de baile, y en los bailes se socializa, se liga… todo ese tipo de cosas. Tienen mucha raíz común, mucha cosa común. Y es por eso por lo que a nosotros nos resulta fácil mezclarlo, porque en realidad tenemos muy claras todas esas similitudes y esos puntos comunes.

Antes falabamos do achegar as tradicións ao que nos é propio, e creo que o gran logro dos Hermanos Cubero é precisamente trascender a imitación das influencias para transmitir cousas que teñan que ver coa súa vida. A orixinalidade non nace do baleiro, senón que aparece cando engadimos a nosa identidade ás cousas que nos gustan, sexa no musical ou no lírico. Por exemplo, Bill Monroe desenvolveu o bluegrass partindo do repertorio tradicional que aprendera co seu tío violinista, pero incorporando harmonías vocais, solos instrumentais ou acelerando o tempo. E, ao mesmo tempo, compuxo un repertorio propio no que aparece constantemente o seu Kentucky natal: máis arriba está “I’m Going Back to Old Kentucky”, pero podería ser “Kentucky Mandolin”, “Kentucky Waltz”, “My Rose of Old Kentucky” ou a súa canción máis famosa, “Blue Moon of Kentucky” (unha das primeiras cancións que gravou Elvis Presley). Cos Cubero sucede algo parecido no referente ás letras:

Os Cubero non falan de Kentucky, que seguramente sería algo ridículo, senón que falan da Alcarria, a comarca castelá da que proceden, como neste tema que se chama “En la Alcarria para siempre”. Dese xeito penso que a emoción é máis verdadeira: aínda que nós non sexamos da Alcarria ou saibamos onde quedan Maranchón ou Cebreros, os topónimos fano máis real, máis sentido. Este achegarnos ao propio non é só xeográfico, senón vital. Por exemplo, as cuestións laborais guiaban o seu disco Arte y orgullo e nel podían dialogar con outras maneiras de abordar o traballo na tradición, como recuperando “Ya se está poniendo el sol”, un canto de segadores no que se di que se o sol fose xornaleiro non madrugaría tanto. Ao tempo, tamén falaban da inacción dos sindicatos no sector do “metal, construcción y afines” no que traballan na vida diaria, e incluían un par de versos que para min son do mellor que se ten cantado sobre traballo e plusvalía: “soy parte de un porcentaje de unas cuentas financieras / los millones los creamos muchos ceros a la izquierda”.

En “Trabajando en la MCA”, os Hermanos Cubero fan un guiño a Lynyrd Skynyrd, que en “Workin’ for MCA” falaban da súa relación coa discográfica, pero mesturan iso coa estrutura de repetición de versos que se cadra tamén nos sona da nosa propia tradición. Unha tradición que, como todas, tamén aborda o traballo. Podemos velo escoitando a Carmiña Fernández Mariño cantar “nesta fábrica Massó / me estou deixando a vida, mira / mira Maruxiña, mira / mira como veño eu / de tanto empacar sardiña / teño as manciñas perdidas, mira / mira Maruxiña, mira / mira como veño eu”.

Todo o mundo en Galicia coñece a melodía do andar miudiño de cantala ao beber, pero en Asturias é máis coñecida como o himno mineiro “En el pozo María Luisa”, e neste caso Carmiña Fernández Mariño canta sobre o seu traballo na fábrica de Massó no Morrazo*. A mesma melodía expresa cousas ben diferentes porque decidimos que a tradición serve para falar das nosas vidas. O interesante de todos estes exemplos é, precisamente, que nos manteñen ligados a ese pasado ao tratalo como algo aplicable ao presente e non só como un recordo a conservar**.

Está muy bien dejar constancia de cómo fue en un determinado momento, en un determinado sitio, cantado o tocado por determinada persona en una determinada zona, pero a nosotros nos interesa más quedarnos con la esencia de las cosas. Es como el violín de Stradivarius: hoy en día se siguen tocando. Y aunque valen millones y es peligroso llevarlos por ahí todo el día, se siguen tocando porque son instrumentos que tienen cosas que decir. Entonces, para nosotros la música tradicional viene a ser lo mismo. Podríamos intentar conservarla tal como fue en un momento dado, pero realmente la tradición nunca ha sido fija, entonces no hay una manera definitiva de la música tradicional. Un dulzainero de hace setenta años tocaba de una manera, y hace cuarenta años pues tocaba como ese de hace sesenta y con otras cosas más que aportaba él propias. Para nosotros es importante aportar la personalidad nuestra y el momento que estamos viviendo. Si eso puede considerarse a lo mejor modificar la tradición no lo sé, pero nos interesa más comunicar cosas que crear piezas de museo.

Aínda que pareza estraño dicilo de primeiras, ser fan non deixa de ser unha maneira de aproximarse á tradición. Creo que a través dos Hermanos Cubero, o que vemos é como o interesante é que a arte que sentimos como propia sexa o punto de partida para a nosa imaxinación. Desa maneira é como podemos ás veces compoñer as cancións que necesitamos nun momento dado, complementando as que xa existen. O último disco dos Cubero, Quique dibuja la tristeza, para min é un exemplo disto en como se enfronta á perda a través da música, así que quería acabar a sección cun anaco dun tema que se chama “Tenerte a mi lado”, no que xa nos esquecemos de calquera tradición e referente.

* Isto descubrino a raíz da investigación que anda facendo Xurxo Souto e da que falou nun Café da Memoria do Museo do Pobo Galego. No enlace do Diario Cultural no que se escoita a canción de Carmiña Fernández Mariño podedes saber máis sobre o tema.

** Sobre isto lin e escoitei dúas cousas estes días que me fixeron aprender moito arredor desta idea da tradición e para que nos serve: unha é o artigo “Quando o povo baila… está a pensar en ser observado?” de Andar cos Tempos que publicou Sobre as cousas, e que está moi ben para pensar que é o que hai detrás de cando dicimos que algo “sempre se fixo así”. A outra é a última entrega da sección O lume, non as cinsas, tamén en Onda Vital, na que Faia Díaz falou sobre o “Dedín Dedín” e as cancións infantís, incluíndo as variacións que tiveron, teñen e aínda poden ter.

Fan fan #1: Aries, Brian Wilson, Hannah Arendt

30624ac048fd4e2ebd20994ed155ed25.jpg

Volve haber Onda Vital na Radio Galega e volvo colaborar con Xiana, desta vez empezando unha sección nova arredor das cancións de fan, a influencia entre artistas, as tradicións, a orixinalidade… Empeza con Aries falando arredor de Brian Wilson (na foto con Van Dyke Parks) ou Hannah Arendt.

Podedes escoitar o podcast da sección AQUÍ e o programa enteiro (con recital de Samuel Solleiro e Matías Tarrío falando de Lixo Urbano) AQUÍ. Se preferides ler o texto e escoitar as cancións só tedes que seguir cara abaixo. A sección chámase ‘Fan fan’ e vai empezar cunha sintonía caseira que fixen coas miñas compañeiras de Esposa Meri e Mar.

Todo o mundo é fan de algo. Ás veces falamos do fandom como se fose unha simple relación de consumo, ou peor, como se fose fanatismo perigoso. Pero ser fan é unha cousa marabillosa porque sempre é un proceso creativo. Non estou falando de cando simplemente nos gusta unha película ou unha canción, senón do momento no que sentimos unha conexión profunda cunha obra e con quen a fixo. Por exemplo, hai unha canción de Jeff Tweedy que se chama “Please Tell My Brother” que me fixo chorar algunha vez.

A canción fala da familia dende a distancia, fala dese amor que se sinte pero non se di… Cando a escoito, non penso na familia de Jeff Tweedy. Penso en miña irmá e meus pais, e pasa a haber na canción tanto de min como de quen a fixo. Isto é máxico, e ao mesmo tempo é algo que estou seguro de que lle pasou a todo o mundo con algunha obra de arte. Usamos os nosos sentimentos e a nosa imaxinación para completar o que alguén creou, para interpretar o que nos dixo. E esa creatividade ás veces dá pé a novas cancións que veñen continuar ese diálogo. Chameille a esta sección “Fan fan” porque os fans fan, as fans fan cousas novas dende esa relación coa xente á que admiran e quero saber as emocións que saen da experiencia que temos da arte.

Pareceume que para empezar a tratar estes temas sería perfecto facelo con Isa Fernández Reviriego. Primeiro porque son superfan dela, pero tamén porque a súa obra transmite ese carácter de fan en todos os seus aspectos: vese na súa música como Aries, pero tamén no seu blog Magia Bruta ou no seu libro Un Rayo Ultravioleta. Ou se falas con ela, claro. Por exemplo, Isa é fan de Juan y Junior, de William Morris, de Miguel Hernández, de American Spring… Quedei con ela e pregunteille que tipo de relación tiña con esa xente da que é fan.

Aries-01-900x669
Foto de Helena Exquis

Aries: Yo creo que la función principal del arte es comunicarse. Es la comunicación entre los seres humanos. Entonces yo siento que todas las cosas de las que soy fan me apelan, se comunican conmigo y me hacen sentir parte de algo, como acompañada en el mundo… Y también son ejemplos a seguir y me animan a tomar mi propia iniciativa.

Cando unha canción nos afecta profundamente, non é raro que sintamos as ganas de facer música nós tamén. Esa iniciativa que nace case sempre empeza sendo en forma de versións, que son a maneira máis habitual de recoñecer unha influencia. Aries ten unhas cantas, e a min se cadra a que máis me gusta é esta de “The India Song” de Big Star.

Pero esa relación de emoción e identificación non só ten que ser con xente que tamén fai cancións. Tamén pode darse coa literatura, como na adaptación que Isa fixo de Apollinaire no tema “Las constelaciones”. Parece que a idea do fandom apareceu no século XX, e entón faise raro falar de ser fans de xente que escribía no XIX ou que está fóra da cultura popular, pero as liñas da influencia danse en moitas direccións. Por exemplo, en 2007 Isa xa escribira con Charades “Hannah Arendt”, un tema que recollía a influencia desta filósofa, e pregunteille como cambiaba a influencia cando, en lugar de darse entre xente que fai música, se dá entre xente que vén de ámbitos creativos diferentes.

Aries: No cambia mucho. Siguen siendo referentes a la hora de hacer las cosas. En el caso de Hannah Arendt, la canción hablaba del perdón y yo justo en ese momento la estaba estudiando en la universidad y estábamos hablando de la noción que tiene ella del perdón. Que el perdón era la puerta que hacía que las consecuencias de tus acciones no te persiguieran toda la vida. Por eso lo utilicé, y aparte me flipa Hannah Arendt, que sea un referente femenino en la filosofía, y me había leído Eichmann en Jerusalén y me parecía una manera de reivindicarla. En el caso de las referencias musicales te influyen a la hora de producir la música en si, la estética de tu música, y las otras son más a nivel conceptual o en las letras. Supongo que esa es la diferencia.

Arendt.jpg

Así sona Hannah Arendt:

Ademais de aquí, a relación máis pura de fan nos temas de Isa atópoa en “Adieu or die”, o tema que daba título ao seu penúltimo disco.

“Adieu or die” comeza cun sampler de Maruja Mallo collido do documental Mitad ángel, mitad marisco, e inclúe tamén samples de Brian Wilson. Precisamente del sae o nome do tema, tirado dunha frase de “Surf’s Up”, a canción dos Beach Boys que co-escribiran Brian e Van Dyke Parks. Tamén lle preguntei a Isa por que algunhas influencias, como a de Maruja e a de Brian, se filtran de forma máis explícita na súa obra, nos títulos ou no propio son.

Aries: Son cosas que me tocan superprofundamente, y en los momentos en que estaba haciendo esos discos, esas canciones, estaban suponiendo algo muy fuerte para mí. Me estaban flipando, me estaban animando a hacer yo mis propias cosas y formaban parte de ese momento. Los discos al final son como un reflejo de un momento vital, de tu coyuntura en ese período de tiempo, y todas esas influencias son protagonistas también de mi vida en esos momentos. Y también me interesa compartir eso con la gente, y que la gente los conozca. Quiero decir, hay mucha gente que los conoce, pero también hay gente que no… gente joven, que me ha escrito para decirme “oh, descubrí Pet Sounds porque tú hablabas mucho de ellos…”. Y eso a mí me parece muy bonito y me interesa que se esparza por el mundo, mejor que otras cosas. También lo hago por eso.

la-foto-1.jpg

A influencia de Brian Wilson percíbese ben nas cancións de Aries, que tamén teñen as melodías como elemento central, melodías que están entre o fráxil e o poderoso e que moitas veces son cantadas en xogos de harmonías de varias voces… Pero cando somos fans a influencia vai máis aló e afecta na vida. Ademais de coller a voz de Brian Wilson e a frase para o seu título, Isa fixo un fanzine chamado El rábano radiante no que falaba da canción “Surf’s Up” e chegaba a contar como lle atribuía á canción un poder curativo, ademais de detallar as propias conexións da letra con poemas de Alfred Tennyson ou William Wordsworth e sinalar cal era a súa favorita de entre todas as versións da canción: esta de Brian Wilson só ao piano.

Paréceme moi bonito o relato que Isa fai no fanzine de como a canción a acompaña ou a calma, porque a música, fronte a outras artes, ten unha capacidade máis grande de acompañarnos no tempo. Esa compañía ela faina explícita na súa música cun recurso perfecto para as cancións de fan, como é o sampleo:

Aries: El sampleo tiene una cualidad muy guay, que es que coges algo en lo que estaban tocando cinco personas, por ejemplo, y tu los metes en tu canción. Estás cogiendo a un montón de gente y la estás uniendo a tu sonido.

Nese sentido, non deixa de ser bonito que Isa samplee a Maruja Mallo e Brian Wilson pero tamén ao seu can Chicho ou a amigas e amigos dentro dese montón de xente que se une ao seu son, por exemplo neste “Un día cualquiera” de Juramento Mantarraya. Igual que as nosas persoas favoritas nos acompañan na vida e no pensamento, escoitamos as nosas cancións favoritas ao longo do tempo e en diferentes lugares, ás veces medrando con nós. Eses referentes que temos poden converterse en heroes, pero tamén podemos sentilos como amizades, aínda que Brian Wilson non nos coñeza a nós. Porque se a arte é comunicación non podemos evitar sentir que hai unha persoa detrás que nos fala.

Aries: Yo por ejemplo, a Brian Wilson le quiero, tío. O sea, tengo cariño hacia su persona, que igual era un cretino, y sé positivamente que ha sido un cretino en ciertos momentos de su vida, pero hay veces que veo vídeos de él y lloro, porque me supera la belleza de lo que hace… es tan complejo y sencillo a la vez, es tan bonito… Es tan increíble que lloro, y le tengo cariño porque siento que es algo que me ha acompañado durante toda mi vida, que me ha ayudado en momentos en los que estaba fatal, y es como que a esa persona le debo algo. No sé, sientes amor al final.

En definitiva, o que di Isa é outra mostra de que ser fans non é unha cuestión trivial. Ao falar do fandom estamos falando de comunicación, de compañía e de amor. Cando falamos de namorar dunha canción pode parecer unha metáfora, pero ao final o proceso ten moito en común: temos ganas de coñecer, damos importancia a cada detalle, damos voltas na cabeza a cada xesto e chegado un punto aquelo que queremos pasa a ser parte da nosa identidade. Unha identidade que non nace da nada, senón que existe porque existiron outras cousas antes e continuará inspirando a existencia doutras cousas despois.

Aries: Yo creo que la cuestión es que tú crees tu propio universo a partir de todas esas cosas que te gustan. Es lo que hablábamos también hace tiempo de Caetano Veloso, lo que decía de los tropicalistas, de mezclar tus influencias con tu propia realidad. Y entonces es cuando se da un pasito más, y aportas tú algo a algo que ya existía. ¿Sabes también lo que es superbueno de eso? Por ejemplo en “Surf’s Up”, que hay referencias a mil movidas. Joder, es como que es una manera de hacer justicia y decir: antes que tú ha habido un montón de gente luchando para que tú puedas hacer ahora lo que haces. ¿Sabes? Para que seas libre de poder hacer la música que quieres, abriendo el camino. A mí me parece importante y superbonito.

A min tamén mo parece, e por iso pensei que estaría ben pechar este diálogo con Isa e co seu universo escoitándoa cantar un tema dos Beach Boys, “Don’t talk”. Vémonos noutra!

 

 

Cinegalicia 2019

facebook.jpg

Hai uns meses chamoume Brais Romero, que dirixe A Cuarta Parede para comentarme unha idea que tivera: aproveitar o 30 aniversario de Cinegalicia (o evento no que se estrenaron Sempre Xonxa, de Chano Piñeiro; Continental, de Xavier Villaverde; e Urxa, de Carlos Piñeiro e Alfredo García Pinal) para poñer en valor o traballo creativo da xeración que naceu despois daquelo. Conseguiu o apoio económico da Deputación da Coruña e puxémonos en contacto con xente do ámbito do cinema, a música, as artes gráficas e a crítica para que elaboren pezas novas que dialoguen con aquelas dende diferentes ámbitos.

Esas pezas aínda non están feitas, pero vimos de facer pública a imaxe do proxecto (que fixo Roberta Vázquez), e tamén a xente que participa facendo esas novas obras: Adrián Canoura, Lara e Noa Castro, Iria Silvosa, Elba Souto, Charles Rapante (con Anxos Fazáns), Oh Ayatollah, Montse Piñeiro, Pepa Prieto Puy, Julia Huete, Sara Donoso, Clara Coira, Laura Ramos, Jesús Silva Anxo F. Couceiro. Tamén colaboran Camila Viéitez Andrés Sanjurjo.

Na web de A Cuarta Parede está dispoñible xa unha galería con vídeos nos que estas persoas explican que é que fan na súa obra creativa e un editorial no que se explica o sentido de volver outra vez sobre as mesmas películas.

 

España fatal

Fixen unhas ilustracións co Paint 3D para España fatal, o fanzine máis recente do Cosmonauta Tropical, o meu colectivo creativo favorito. Eles repasaron a actualidade e eu funlles mandando cousas en relación ao que ían comentando sobre El jefe infiltrado, a Familia Real, Madrid, a listeriosis… Máis cousas deles AQUÍ.

jefe infiltraola mechá 2madridmemes 2victoria federica

Son e visión #5: “La fatiga de los materiales” de Ocre

ocre

Aquí a derradeira entrega de ‘Son e visión’: cinco semanas dándolle voltas á relación entre música e imaxe na Radio Galega con este método (se xa escoitaches ou liches as entregas anteriores ignora a explicación):

1. Poñerlle a alguén un tema que non coñeza e pedirlle que conte que imaxes lle evoca.

2. Pedirlle á persoa que puxo imaxes a esa música que explique como o fixo e por que o fixo así.

Nesta participan Edita Oca Edu Poch falando arredor de ‘La fatiga de los materiales’ de Ocre, que sae aí arriba tocando en Saumede nunha foto de Sara Roca.

Este texto (igual que os anteriores da sección) parécese bastante ao que dicimos Xiana e eu na radio, pero non de todo. Pode ter algo máis de información pero tamén ten menos chispa, así que se queredes escoitar a sección podedes facelo NESTE ENLACE. Se queredes ler, seguide para abaixo.

A idea é que, se queredes, xoguedes a ver que imaxes vos evoca a música antes de ver efectivamente cales son, así que aquí vos queda o audio de ‘La fatiga de los materiales’.

Cada vez é máis difícil entender a música, ou a música pop, sen pensar que é un fenómeno audiovisual: é practicamente impensable unha canción de éxito sen o seu videoclip, e iso xa sen pensar no peso da imaxe pública de cada artista. Isto pode parecer que foi así sempre, pero lembro por exemplo unhas declaracións de Lemmy de Mötörhead, nas que dicía que se fixera fan de Chuck Berry escoitándoo pola radio sen saber sequera que era negro. Non podemos frear a nosa imaxinación visual: cando escoitamos soamente unha voz, poñémoslle unha cara, e nesta sección xogamos con iso.

Nas semanas pasadas tivemos unha economista, unha presentadora, unha modelista e un xornalista inventando imaxes para diferentes músicas. Desta volta falei con Edita Oca, que é artesá e deseñadora responsable do proxecto Jatafarta, ademais de participar en iniciativas culturais como o espazo As Almácigas ou o Cineclube de Compostela. Estas son as imaxes que inventou para a canción de Ocre:

Acabo de escoitar este tema e supoño que o título que ten dalgunha maneira me condicionou a pensar no mundo dos materiais. O ritmo a modo de marcha, os sons metálicos, os matices da batería ao longo do tema danlle unha corporeidade a ese material no que estou pensando. Pero penso nun material metalúrxico, pesado, sólido, un material que está en movemento, que choca entre si producindo sons contundentes… Imaxínome estruturas fortes, engranaxes xigantes, poleas e palancas, grandes volumes trasladados por grúas… Aínda que non entendo moi ben o que di a letra percibo palabras como edificios, e rapidamente me sitúo nun escenario urbano. E vexo unha cidade grande, unha grande urbe de edificios altos que se constrúen a si mesmos ao principio, e que logo a si mesmos se desfán. Para darvos unha idea das imaxes que estou debuxando na miña cabeza, venme a idea da película Bailar na escuridade, de Lars von Trier, esa fábrica onde o ruido xenerado polas máquinas harmoniza coa voz de Björk, converténdose en música. E sería algo así como esas máquinas soando, neste caso estes edificios, esas grúas…

Cara o final da canción párase o ritmo e é como se algo se desenchufase. É como se ese festival de edificios en construción e derribo que imaxinaba antes se volvese caótico. É como se a cidade como máquina deixara de funcionar, como se se curtocircuitara. E aí imaxino a alguén aterrorizado, perdido no medio de todo iso, que fuxe do fume dos incendios, das cloacas de auga que reventan, das sirenas e das alarmas que non paran de soar… Ao final finalísimo da canción hai un son parecido ao redobre dun tambor. Este alguén que estou imaxinando eu véxoo como un acróbata que ten a posibilidade de dar un chimpo mortal para fuxir dese remuíño de cousas, pero antes de que o intente todo desaparece.

bjork-dancer-in-the-dark-2000-04.jpg

A visión de Edita ten algo da súa labor de artesá (a min non se me ocorrería pensar tanto na corporeidade dos materiais) e tamén algo cinematográfico, xa feito máis explícito. Ao final o cinema tamén é unha influencia moi importante para a nosa imaxinación visual, pero o vídeo de “La fatiga de los materiales” non vai por aí. O elemento da destrución e o derribo si que está presente a través dalgunhas imaxes, pero o concepto é diferente. Para poder comparar e facernos unha idea do que aparece nel, pedinlle a Edu Poch, a persoa detrás do proxecto de Ocre e responsable (ata certo punto) do clip, que o describise:

O vídeo estrutúrase a partir de gifs animados sobre destrución que se alternan con imaxes máis ou menos estáticas das nosas caras. Para darlle uniformidade estética, cada frame debúxase con círculos de cores sobre un fondo negro.

Aínda que Ocre é o proxecto de Edu, nos seus dous discos hai unha chea de colaboracións (especialmente nas letras), e neste caso o tema fixérono entre el e Bita Barbadillo, que efectivamente aparecen entre eses gifs, ás veces cantando a letra e ás veces simplemente quietos, nesa especie de tempos mortos que aparecen cando nos gravan durante un anaco. Pero chama a atención que as imaxes non aparecen na súa forma orixinal, senón que están transformadas, como explica Edu, en pequenos puntos de cor, seguindo a técnica de impresión dos “semitonos”. Antes de volver sobre o contido das imaxes, quixen saber máis sobre esa escolla estética.

É a estética que elixín para o disco. Gústanme as formas xeométricas e ademais son fáciles de programar. O tema dos semitonos pareceume interesante porque se aproveita dunha ilusión óptica na que, unha vez te afastas o suficiente da imaxe, o cerebro configúraa, enchendo os ocos entre os puntos. Así que construín un programa de ordenador que, baseándose nisto, xenera as portadas dos discos creando unha grella de círculos con diámetros aleatorios. Cada portada é como unha mancha ou unha nube que cada vez pode interpretar como queira. Isto quizais é complicado de explicar pola radio, pero visualmente creo que ten sentido. 

Volvendo ao contido, Edu sinalaba que entre as súas imaxes había “gifs sobre destrución”. A idea da destrución que tamén recollía Edita está presente na letra, que fala de edificios que se desgastan e colapsan, en referencia ao desgaste de outras cousas: a frase coa que remata a canción di “Es el colapso de la arquitectura de la Transición, que no soporta la tensión”. A particularidade do videoclip é que acaba cunha mensaxe que explica que o vídeo foi creado polo ordenador, combinando as caras de Edu e Bita con gifs alteatorios recén descargados da web Giphy. Na propia web de Ocre temos acceso a ese “Xenerador de videoclips”, co cal cada visionado se convirte nalgo diferente.

Eu estiven probando a facer eses diferentes visionados, e non sempre recoñezo esas imaxes aleatorias que aparecen, pero no que está en YouTube creo que identifiquei, por exemplo, a Peter Griffin de Padre de familia, algo de Breaking Bad, a Danny DeVito, un edificio derrubándose ou unha modelo caendo ao chan. E logo na primeira proba saíume Bob Esponja, moito pressing catch, ou Steve Urkel. E volvín probar e saíume algo de anime, un señor oriental fumando, Hora de Aventuras ou Jennifer Aniston en Friends. Con todo isto quixen preguntarlle a Edu de que maneira se relacionaba o discurso da canción co discurso do vídeo e que papel xogaba a aleatoriedade en todo iso. El respondeume isto:

A canción fala da fraxilidade de determinadas estruturas sociais e fai unha aposta por acabar con elas, así que as imaxes dos gifs xiran en torno á destrución, as caídas, a facer mal as cousas, ás cousas que se acaban. A aleatoriedade non ten tanto que ver con esta canción en concreto como co macrodiscurso de Ocre, que utiliza o azar e a apropiación como metodoloxía creativa.

Ese macrodiscurso do que fala Edu é moi bonito de ver nos discos de Ocre, porque se estende en moitas direccións, entendendo a obra musical como unha especie de centro con moitos tentáculos. Tanto o anterior, titulado Torpe, como este Vago van acompañados dunha serie de experimentos web, conectando coa faceta de informático de Edu. Están o xenerador de videoclips e o xenerador de portadas dos que xa falamos, e mesmo un xenerador de carteis, de proxeccións ou ata de notas de prensa. Quixen que me comentase máis acerca destes programas e o que ofrece ao público con eles.

cartel ocre.png
Cartel do xenerador de carteis de Ocre

 

Moito do que fago como Ocre xira en torno ao azar dixital, á aleatoriedade programada por ordenador. É un fío condutor que eu diría que é máis ben un antidiscurso, xa que non hai moita reflexión previa. É máis como un xogo que deixo en mans dun axente externo. Gústame pensar que eu non teño un control completo da miña obra. Supoño que é un xeito de evitar toda a responsabilidade no resultado, xa que me custa moito tomar decisións. Tamén me parece interesante a posibilidade de que cada persoa reciba algo único e inesperado, que, no mundo hiperindustrializado no que vivimos é cada vez menos frecuente.

Na relación entre música e imaxe pareceume interesante tratar este experimento de Ocre por esa idea dun resultado variable, e tirando do fío probei co xenerador de videoclips para “Veranos”, un tema do seu anterior disco, pero resulta que aquel xogaba con contidos de Vine, unha páxina que xa pechou, polo que o que era variable agora reprodúcese sempre coas mesmas imaxes. Comenteillo a Edu a ver que opinaba disto e puxo a súa obra en relación ao contexto actual da rede.

 

 

Internet, desgraciadamente, cada vez está máis centralizado nunhas poucas empresas que cada vez son máis grandes. As que che proporcionan a conexión, as que che dan espazo de servidor, as que che permiten atopar e visualizar os contidos… Cada día somos máis dependentes tecnoloxicamente dun oligopolio. Se queres construír algo complexo na web vas ter que utilizar algunha das ferramentas que che proporcionan estas grandes empresas, que se rexen por criterios económicos. Así que o máis probable é que chegue un momento no que as leis de mercado fagan que estas ferramentas cambien o seu funcionamento ou, directamente, desaparezan. É o que fixo Twitter cando primeiro mercou e logo pechou Vine. Eu, antes de negar este contexto e tentar crear algo perdurable, defino o efémero, a obsolescencia que trae este capitalismo, como unha condición da miña obra. Outra máis das variables que non dependen de min.

Comezamos falando de música e imaxe e acabamos falando de Internet. Ten sentido, porque é o medio polo que accedemos maioritariamente aos videoclips e en xeral á música, e paréceme perfecto rematar a sección cunha reflexión como esta de Edu Poch: os modelos de consumo da rede prometen unha liberdade e unha democracia que non son reais, e contra eles temos a oportunidade de pensar criticamente e poñerlle imaxinación. Non perdades a oportunidade de entrar na web de Ocre e xogar e pensar un anaco. E se queredes ver xa definitivamente o vídeo, aquí está.

 

Son e visión #4: “Brotar” de Alifáfaro

alifafaro.jpg

Outra máis de ‘Son e visión’: falamos de música e imaxe na Radio Galega e, como non podemos poñer imaxes na radio, seguimos este método, que se escoitaches ou liches as entregas anteriores xa coñecerás:

  1. Poñémoslle a alguén unha música que non coñece e conta que imaxes lle evoca.
  2. A persoa que puxo imaxes a esa música explica como o fixo e como traballa.

Hoxe en día a música vai moitas veces acompañada de imaxes que nos dan feitas en forma de videoclip, pero hai un momento no que está aberta a que cada quen lle asocie as que se lle veñan á cabeza. Aquí buscamos recrear un pouco ese momento, e desta volta facémolo con ‘Brotar’, do dúo vigués Alifáfaro, a primeira música sen letra nesta sección. Participan Montse Piñeiro Anxo F. Couceiro.

Se queredes escoitar a sección tédela aquí. Se preferides ler, seguide cara abaixo. Se queredes xogar a ver que imaxes vos evoca, dádelle ao play no vídeo pero pechade os ollos, claro.

Desta volta o xogo da sección serviume de escusa para falar cun amigo que vive fóra e que me pareceu que podía dar unha perspectiva diferente á das anteriores semanas. El é Anxo F. Couceiro, é xornalista e se cadra tedes lido algún texto seu no País, Luzes, Vice, Pronto ou Lecturas, ou escoitado hai uns anos algunha colaboración súa aquí na Radio Galega, en Sala 5. Co de que a perspectiva ía ser diferente acertei, porque explicou bastante pormenorizadamente por que a música o levou a estas imaxes.

O primeiro que me vén á cabeza ao escoitar a música é así como un camiño de falso retorno. Digo de falso retorno porque esas cordas aloumiñadas do principio transmítenme sensación de volta á casa, pero ao mesmo tempo hai como un punteo naif, non sei se xilofonado ou que, que fai que non me tome moi en serio esa mesma volta á casa. Como se o tema quixese introducir un rollo dreamy pero de forma irónica. Entón para traducir a imaxes as voltas á casa eu recurriría ao Mago de Oz, que deixou como esmagada na memoria esa cousa literal das baldosas amarelas, pero neste caso como hai de fondo un piar tropical, diría que sería como un camiño de area no medio dunha illa pero con selva ao redor. Pero sería un camiño que se volve contra nós por esa cousa irónica da que che falaba antes, e tamén polos coros masculinos. Os coros masculinos para min teñen un lado perverso cando son adultos. É dicir, os coros na música, sobre todo na música contemporánea, que rescatan os coros da música clásica, tentan introducir como ese rollo anxelical, así como celestial, pero cando son coros masculinos e adultos transfórmase esa celestialidade nalgo inquietante. Porque un home adulto que canta nun coro é inmediatamente algo desagradable, como un fraile barrigudo do que non te podes fiar. E como é unha volta á casa, un camiño de volta á casa, pois imaxínome así a polifemos enormes que dalgún xeito están tentando enganarme, levándome por sendeiros equivocados ou algo así. Penso que nada máis porque é un tema bastante breve, e esa brevidade alimenta tamén esa sensación de falso retorno, de que pensas que estás idilicamente volvendo á túa casa por un camiño tropical fantástico pero en realidade hai uns xigantes que están facéndoche unha putada.

wizardofozrubyslippers0409b.jpg

A verdade é que fixen un pouco de trampa, porque cando dixen que esta era unha música do dúo Alifáfaro din a entender que eran un dúo musical, pero realmente son un dúo de música e animación, así que xa non hai o que falamos outras veces dun discurso na canción que choca ou coincide co discurso do videoclip, porque isto non é un videoclip. É unha curtametraxe na que Rubén Abad (que toca en Trilitrate, Cró ou Peña) se encarga da música e Montse Piñeiro das imaxes, e de feito, a melodía breve en plan Hawaii coa que arrinca a peza é a dunha cabeceira, como se fose a das “Merry Melodies” da Warner ou algo parecido. Pedinlle a Montse que nos describise o que se ve neste “Brotar”, para así poder tamén ver se se parece algo ao que imaxinou Anxo.

“Brotar” é unha peza que fala do pracer de facer libremente, do gusto polas cousas sinxelas e do traballo feito a man. É unha animación completamente artesanal, e está traballada principalmente coa técnica de animación de marionetas, e conta a historia de Mirta, unha personaxe misteriosa á que lle gusta recolectar flores e que agocha un segredo, ou máis ben sabe algo que nós descoñecemos.

O lado perverso que imaxinaba Anxo non aparece para min nas imaxes de “Brotar”, pero el partía de oír a música, como no proceso dos videoclips, e Alifáfaro formulan unha relación diferente entre o sonoro e o visual. Normalmente hai unha certa xerarquía entre as dúas cousas: no cine, o habitual é que quen compón a música o faga cando xa se crearon as imaxes, e no ámbito do videoclip xa vimos que sucede ao revés. Pregunteille a Montse se no seu caso algunha das partes primaba sobre a outra.

Neste caso non sabería dicir que é o que prima sobre cada cousa. Traballamos moito á par, pero este vídeo en concreto comezou pola animación. Mentres eu gravaba, Rubén fixo unha música e a partir do material que xa estaba avanzado (as personaxes, o storyboard), e unha vez que a peza estaba acabada, vimos que non era exactamente o que a peza precisaba, e entón compuxo algo concretamente para a imaxe. E despois, sobre iso que el compuxo axustamos cousas de montaxe e cambiamos algunha cousa máis pequena. En cambio agora, por exemplo, estamos a traballar a partir dunha música que el xa fixo e a idea é ir buscando ao longo un equilibrio entre as dúas partes, e sobre todo que os dous teñamos a máxima liberdade á hora de facer e de propoñer. Que bueno, é bastante sinxelo porque vivimos xuntos, e entón estamos compartindo moitas veces o proceso de traballo.

Ao ver “Brotar” temos uns intertítulos que van fiando para nós a historia, que se conta entre imaxes nas que vemos á protagonista no seu universo e outras que teñen un carácter máis abstracto se as sacamos do contexto. Ao tempo que se mesturan eses estilos, tamén se mesturan as texturas, sobre todo as da cerámica e do téxtil, pero tamén ata de plantas que recolleron para a ocasión. Déixase ver en todo iso a chea de recursos que ten Montse, que ten formación de escenógrafa e, ademais de ter feito imaxes para a música de Peña ou Mateo Mena, traballa coa ilustración e a cerámica artística. Pregunteille que lle aportaban a animación e o proxecto de Alifáfaro.

Este é un proxecto autoeditado, e a animación permíteme facer o que quero sen necesidade de ter moito diñeiro. Gústame moito facer maquetas en xeral, e as cousas a pequena escala dánseme ben e apórtanme algo como moi especial. A nivel de produción, tamén, por vir das artes escénicas, o feito de poder traballar materiais domésticos simplifica moitísimo o proxecto e sírvenos tamén para que se poida levar a cabo. A iluminación, por exemplo, que é unha das partes máis importantes para min, está feita con flexos e lámpadas de neveira, e ademais este formato permíteme xuntar o mundo da cerámica e o da escenografía, e ao mesmo tempo aprender algo novo tamén.

Todos eses recursos dan pé a un gran nivel de detalle dos escenarios e a personaxe. No facebook de Alifáfaro explican incluso que os libros que aparecen son reproducións a pequena escala dos que teñen pola casa. Manteñen así un equilibrio entre a fantasía e a realidade, e iso enténdese cando aparece o texto final que di “dedicado ás avoas”, porque a sensación que transmite “Brotar” é parecida á percepción que podemos ter delas de pequenos, cando enchemos o que non entendemos de todo coa imaxinación e algúns detalles nos quedan gravados na memoria. Montse explícao mellor:

A protagonista, Mirta, está inspirada moito nas miñas dúas avoas. O mandil, a Pamela da discoteca Pirámide que levaba para ir á finca, as mans enormes de sachadora profesional… a unha delas, Isolina, gustáballe moito andar descalza pola casa, e tiña os pés duros coma cañotos… e tamén esa cousa misteriosa que ten a personaxe vén da sabedoría de quen traballou no campo ou no mar, e que a min sempre me sorprendía, como de meiga vella. Sabían cando había que botar as patacas, o perexil para que nacese todo ben, os nomes de todos os peixes, os nomes dos paxaros… desfacían un traxe e sacaban dous [risas] e bueno, parecíanos algo moi sorprendente.

O que levamos visto ata agora con Montse ten que ver con esta primeira peza de Alifáfaro, pero, para ir rematando, quixen preguntarlle que plans de futuro tiñan ela e Rubén para o proxecto e se pensaban complementar o facer pezas audiovisuais como esta con algún tipo de espectáculo en directo. Isto foi o que me comentou:

Alifáfaro é un proxecto a longo prazo. A idea final si que é levalo ao directo, pero hai outras cousas que nos gustaría facer antes. Esta primeira parte do proxecto fala da memoria, e agora estamos a preparar un disco e un novo vídeo, ademais dun podcast no que falamos dos nosos referentes, as cousas que nos gustan… E bueno, para adaptalo algo ao escénico temos moitas ideas, que moitas veñen das marionetas e dos primeiros xoguetes de animación de finais do século XIX, e a idea tamén é traballar a maqueta no propio escenario. A nivel musical tamén ten a súa complexidade, porque nos gustaría ter como premisa prescindir de empregar cousas pregravadas, entón habería que contar con máis xente e para iso fan falta cartos. Así que imos moi pouco a pouco, dende o máis pequeno ata o máis grande despois.

Hoxe asomamos entón ao inicio dun traballo que pode acabar sendo moito máis complexo e extenderse en moitas direccións, pero por agora xa serve para seguir pensando en maneiras diferentes de relacionar a música e as imaxes. Se queredes comprobar como é realmente “Brotar” de Alifáfaro (que a estas alturas espero que si), tedes o enlace máis arriba.

Son e visión #3: “Morriña” de Baiuca

baiuca aigi

Este venres pasado seguín na Radio Galega con ‘Son e visión’, esta sección sobre música e imaxe na que pasan dúas cousas:

  1. Alguén escoita unha música que non coñece e conta que imaxes lle evoca.
  2. A persoa que realmente lle puxo imaxes explica o seu proceso de traballo.

Por escrito igual queda un pouco máis raro, pero pola radio é a maneira na que máis sentido me tivo falar de videoclips e cousas semellantes, porque alí non se poden ver as imaxes pero si evocalas. Se preferides escoitalo podedes facelo neste enlace. Esta vez falamos de “Morriña”, de Baiuca, e participan Sonia Iglesias e Adrián Canoura.

A foto de Baiuca sacouna AIGI BOGA na festa de aniversario de Curtocircuíto o ano pasado. A foto de Sonia de debaixo é de Sonia.

Se vos apetece, a idea é que empecedes xogando vós a escoitar o tema e ver que vos vén á cabeza.

Esta semana quixen probar a preguntarlle que lle evocaba a música a unha persoa que tamén traballa na creación de imaxes, así que falei con Sonia Iglesias, que é modelista especializada en armaduras de animación stop-motion e ten traballado en pelis como Frankenweenie de Tim Burton ou Illa de cans de Wes Anderson [aquí máis sobre Sonia]. Escoitou a canción e mandoume un audio bastante diferente dos das semanas anteriores:

Pois imaxínome un videoclip con… rodado nun pobo costeiro de Galicia en plan mariñeiros, xente nova xogando, unha señora moi vella nunha porta dunha rúa… Algo así como o típico anuncio destes de Turismo de Galicia. Non podo dicir moito máis divertido, porque a canción na letra non me parece moi divertida e tampouco me suxire moito máis. Bueno, tampouco me gusta moito a canción. E creo que o vídeo sería seguramente algo así. Podería ser algo moi divertido, como uns alieníxenas nunha nave extraterrestre, pero creo que non, seguramente será iso, uns mariñeiros pescando, unha praia, unha nena tomando unhas cañas cun rapaz… algo así, non sei.

soniaiglesias04-5df4493.jpeg

Dicía que o que comentaba Sonia era diferente ao que nos comentaban Patri Santana ou miña irmá Elba nas semanas anteriores, porque neste caso di explicitamente que a canción non lle gustou. E cando non conectamos cunha canción, é normal que nos inspire menos imaxes e menos ideas, e que o resultado sexa máis parecido a un estereotipo ou unha caricatura, como poden ser os anuncios de Turismo de Galicia. O videoclip real de “Morriña” é outra cousa, pero si que ten en común un discurso no que certa idea da identidade galega está no centro. Pedinlle a Adrián Canoura, que é quen o realizou, que o describise para nós:

O clip de Morriña son imaxes de arquivo principalmente, bueno, principalmente non, na súa totalidade [risas]. Imaxes que estaban no arquivo do CGAI, son imaxes da emigración galega cara Arxentina, sobre todo imaxes de Castelao, imaxes moi potentes. Castelao despedíndose en Galicia e logo xa alí en Arxentina no centro galego… e logo ten unha mestura de color e fantasía que é o que predomina nos vídeos de Baiuca.

Cando vin a Baiuca actuar na Praza da Quintana con Xosé Lois Romero e Aliboria, e coas proxeccións de Canoura, recordo ver varias cousas moi chamativas. Por exemplo, recordo xente facendo baile popular ao tempo que outra xente bailaba en modo rave, así como nun trance electrónico. Pero, sobre todo, recordo tamén unha ovación do público cando apareceu Castelao na pantalla, e iso desconcertoume bastante porque non esperaba un aplauso rotundo para Castelao fóra dun contexto nacionalista. Non sei ben que significa Castelao para a xente. Unha amiga comentoume que usalo nese contexto lle parecía unha manipulación emocional polo que ten de icono político ou patriótico. No meu caso non me sinto manipulado (igual estou autoenganándome), pero si que me pon a pel de pita ver esas imaxes e pensar na tristeza de estar lonxe da casa sen saber se poderás volver. Pregunteille a Canoura por que usara a Castelao no clip e dixo que non era a idea orixinal, pero que cando tivo acceso ás imaxes (a través de Brais Romero, para o aniversario de Curtocircuíto o ano pasado) quedou impresionado por elas e pareceulle que conectaban coa canción, ademais de que lle pareceu acaído usalas no momento da polémica polo branqueamento que fixera Feijóo de ‘A derradeira leición do mestre’.

Desde o momento no que se presentou a oportunidade, eu, e creo que Alex tamén, vímolo como un nexo perfecto. As imaxes a min transmítenme todo o que fala Alex na letra, iso que di de “ninguén sabe de morriña ata que escapa do mar”… El fala da súa situación persoal cando foi a Madrid, que é un pouco distinta á situación que tivo Castelao, que foi máis unha emigración política. Pero nun contexto máis ambiguo e xeral si que transmite unha idea parecida, ou polo menos a min deume esa impresión.

adrian canoura.jpg

Adrián Canoura é hoxe en día unha figura destacada dentro do cinema galego, con filmes como Caerán lóstregos do ceo que mesturan a etnografía de Galicia coa experimentación e teñen pasado por unha chea de festivais polo mundo adiante. Para Baiuca realizou, ademais do de “Morriña”, os vídeos de “Olvídame”, “Solpor”, “Xiabre”, “Ribeiro”, “Mozas”, “Arume”, “Camiños” e “Muíño”. O que me gusta moito é como hai nesta colaboración unha conexión moi poderosa entre o discurso musical e o discurso visual: tanto Canoura como Alex Guillán (o nome detrás de Baiuca) parten de elementos da tradición galega para distorsionalos e situalos noutro contexto. Na música poden ser ritmos, instrumentación, melodías ou voces, e na imaxe identificamos paisaxes, costumes, traballos…

A asociación á identidade galega realmente facémola porque existe. Unha, porque o proxecto musical bebe desa raíz identitaria tradicional, e logo mézclase tamén con cousas máis contemporáneas, ou vangardistas, ou que lle chamen equis. A utilización de imaxes máis tipicamente tradicionais do entroido, baile… é porque existe, e non podemos apartarnos desa realidade por moito que haxa xente que ate cabos e pense que esas imaxes reflicten unha idea de Galicia moi tópica ou moi típica.

A mestura desprexuizada da cultura que nos é propia por tradición con outras formas ás que chegamos a través da industria cultural é unha tendencia que parece que tomou forza nos últimos anos. A min está servíndome para entrar en músicas desas que chaman de raíz a través de xente que as revisa á súa maneira (ultimamente, por exemplo, pásame con Los Hermanos Cubero ou Soleá Morente). Nos seus clips para Baiuca, Canoura consegue para min amosar dunha maneira nova imaxes que ás veces teñen un peso simbólico moi forte e que dan que pensar sobre como experimentamos a nosa propia tradición. Canoura bucea na rede, recolle imaxes e satura ou intensifica as súas cores, potenciando o seu misterio ou o seu lado abstracto, e eu sinto a contradición de identificar algo propio nas imaxes ao tempo que me parecen máxicas e mesmo exóticas. Pregunteille por que optaba por traballar con metraxe atopada e faloume de que o inspirou moito unha reflexión do cineasta Andrés Duque.

El falaba da reciclaxe no mundo audiovisual, da sobresaturación que existe actualmente na produción de imaxes. Non sei, cada minuto non sei canto se poderá producir no mundo, pero miles e centos de miles de metraxe, en Youtube, en Vimeo, nos cines, nos festivais, nos móbiles, Instagram… El preguntaba se era necesario, como artistas, seguir producindo e seguir aumentando ese mundo da imaxe en Internet. E el falaba iso, da reciclaxe, de como traballar con imaxes de arquivo, darlles outro significado realmente artístico a imaxes que non estaban destinadas a un videoclip, a unha instalación artística, senón que igual son gravacións de xente na casa ou na calle, cousas superbanais. Gústame ese proceso moito e sempre lle recomendo a todo o mundo traballar así porque con poucos medios podes conseguir cousas incribles, e axúdache a ti mesmo a interpretar imaxes, a ser crítico, a valorar outras formas de filmar… é un proceso interesante. E sempre que podo gústame bucear en arquivos: YouTube, que é o banco de imaxes por excelencia, o Prelinger, a UbuWeb, Goldsmith… hai cantidade de sitios onde buscar e para min é un proceso moi entretido. Neste punto tento facer un collage de cousas gravadas por min, cousas atopadas ou cousas creadas por ordenador mismamente.

 

Ese collage do que fala Canoura déixase ver con máis forza nos directos, onde as súas proxeccións mesturan material dos clips e outras imaxes de arquivo con cousas gravadas por el previamente ou na propia actuación. Pregunteille pola diferenza entre o traballo para os videoclips e para os concertos.

O traballo dos directos ten diferenza co dos clips. O dos clips sempre estás determinado a unha estrutura que é a canción, e un pouco a concepción que ten o xefe do proxecto, que neste caso é Alex. E para o directo é unha cousa diferente, é un evento dunha hora ou hora e media na que tes que construír unha narración. Igual que el constrúe coa música un fío condutor co que quere ir progresando no directo, co vídeo é un pouco igual, e tamén me gusta que nunca sexa igual a realización.

O traballo coas imaxes nos directos devólvenos un pouco á cuestión coa que empezamos de ter que poñer imaxes á música, neste caso reaccionando a ela mentres sucede, e tamén nos deixa ver ata que punto o traballo de Adrián Canoura é importante para experimentar o universo de Baiuca. Aquí na radio tentamos explicalo o mellor posible, pero podedes experimentalo máis a fondo en YouTube ou nos seus concertos.

Son e visión #2: “A túa gravidade” de Chicharrón

chicharron-foto.jpg

O venres seguín con esta sección de verán na Radio Galega, que non vai sobre o verán pero só vai durar o mes de agosto. Se escoitastes a anterior, saberedes que vai sobre videoclips, que ao final son as imaxes que alguén inventa para acompañar unha canción. Como pola radio non podemos ensinalas, xogamos con esa imaxinación e pedímoslle a alguén que escoite un tema que non coñecía, que xogue e que nos conte que imaxes lle evoca, e despois comparámolo co proceso creativo da persoa que fixo o videoclip que si que existe. Desta volta fixémolo arredor de “A túa gravidade”, de Chicharrón, falando do seu clip con Sara Iglesias, que o dirixiu, e facendo o xogo de inventar imaxes con Patri Santana. Podedes escoitalo aquí e ler unha versión escrita aquí debaixo, para a que estaría guai, se queredes xogar, que lle deades ao play no reprodutor e pechedes os ollos a ver a onde vos leva o tema.

A foto de Chicharrón é de Prenom.

A persoa encargada de pensar as súas propias imaxes para esta canción de Chicharrón foi Patri Santana, á que se cadra coñecedes por presentar o Luar con Xosé Ramón Gayoso esta tempada. Mandoume un audio coas cousas que inventou: ás veces parece un soño, ás veces máis o guion dun videoclip… e logo ten un final inesperado.

Pois a primeira vez que escoitei a canción pechei os ollos, e xa de repente empezaron a soar as primeiras notas e véuseme á cabeza unha nube de polvo de cor dourado. A cámara segue esa nube de polvo, que se move nun ambiente de branco e negro, de luz apagada. Entón é como que a nube vai percorrendo diferentes aldeas, diferentes zonas nas que se ve á xente facendo traballos que son duros: levando o gando ao monte, lavando a roupa no lavadeiro de pedra, rachando leña… 

É como que a nube de polvo vainos levando por diferentes sentimentos, situacións… esa xente está traballando, sumerxida no seu día a día, traballos duros, traballos forzados… e no momento no que sube a intensidade da música, é cando a nube de polvo, bum! Eclosiona, rompe e racha con ese branco e negro das imaxes e dálle cor a esa xente, a ese momento.

E así ao longo de toda a canción, ata que ao final de todo se ve que a nube de polvo vai viaxando por un túnel negro e moi escuro, só se ve o dourado da nube de polvo, e ao final de todo empeza a emerxer a cor e estamos Patricia Santana e Gayoso, que somos os que gardamos esa nube de polvo nunha caixa. E o que queremos demostrar con esto, ou o que a min me evocou esta canción, é que a xente chega o venres, chega ao final da xornada e a xente pon a Televisión de Galicia, ve Luar e levámoslle o sorriso, levámoslle a festa, levámoslle a diversión á casa e é un momento de desconexión no que a xente se sinte feliz, racha coa súa rutina de toda a semana e carga as pilas. Non sei se queda un pouco… ben, mal? esta explicación. Xa me dirás [risas], pero realmente cando pechei os ollos levoume a ese percorrido.

GayosoePatriciaFernandezSantanaRec.jpg

Agora se cadra a xente pensa que isto é unha promoción oculta da CRTVG, pero paréceme moi bonito ver como na mente de Patri apareceu unha especie de equilibrio que é moi propio dos videoclips: a súa función é promocionar unha canción e facela accesible, pero ao mesmo tempo poden ser imaxes oníricas que non narren necesariamente unha historia, cousas que se pensen arredor de cores e formas como esa nube de pó dourado. E, se imos relacionar os vídeos musicais cos soños, ten sentido que soñemos en primeira persoa e nos vexamos aparecendo neles. O clip real da canción é diferente, pero ten en común co de Patri o uso do branco e negro e ten tamén para min, ao velo, un aquel de soño, porque se trata de imaxes evocadoras que fai falla interpretar. Pedínlle á súa autora, Sara Iglesias, que nos describise o clip de “A túa gravidade”.

É como un paseo á desnudez, pero á desnudez de soltar lastres. Soltar as cousas que che parecen moi grandes para quedarte coas pequenas que reconfortan. Por iso ao final o clip faise un pouco angosto e só se ven cachos ou pedazos de pel, mans… Como rozan esas partes do corpo, que poden ser un mesmo ou outras persoas, ou poden ser roces de todo iso que fuches soltando a medida que pasaba o tempo.

Para min ver o vídeo de Sara para este tema foi curioso, porque ten moito que ver co resto da súa obra na maneira en que aparecen os corpos (a miúdo coa cámara moi preto, a miúdo rozándose). Pero as cores intensas, a acción e a viveza que hai nos clips que fixo para Avecrem, Travesti Afgano ou Contenedor de Mierda aquí son personaxes e movementos misteriosos, imaxes ambiguas, se cadra pola propia influencia da canción de Chicharrón. Sara comentoume que o resto dos seus vídeos eran “moi da xente” e este máis dos espazos. Pregunteille pola relación que vía entre o tema e as súas imaxes e díxome isto:

Eu tentei que as imaxes fosen nun tono sombrío, porque a canción paréceme que non sei, é como se se metese na túa cabeza e pona un pouco escura, pero unha escuridade pensativa. Non sei como describir esta sensación… Para min teñen unha relación co sonido, esas imaxes de xente camiñando, é como un paseo fúnebre. É como de estar enterrando algo pero que non ten que ser unha cousa negativa, senón que é un paso a outra cousa.

“A túa gravidade” está dentro de Cancións clínicas, un disco do que podedes ver tamén videoclips de Mar Catarina ou Rubén Domínguez, e con el eu tamén sinto algo parecido ao que describe Sara. Como unha especie de tensión, ou máis ben de equilibrio, entre a dor e o amor (que ao mellor teñen que ver con ese dourado oposto ao branco e negro do que falaba Patri). Paréceme que a escolla que ela fixo á hora de poñerlle imaxes ten o valor dos videoclips que máis me gustan, nos que hai un discurso que dialoga coa canción sen reproducir necesariamente o que esta di e sen caer en automatismos ou lugares comúns. Se cadra isto tamén ten que ver coa maneira de traballar de Sara, que é moi inmediata.

É como chegar e encher. Aínda que ás veces teña medo, pouco tempo ou estea un pouco nerviosa, fágoo rápido e non está saíndo mal. Defínome por ese agobio: teño dous meses, pois espero á última semana, agóbiome e fago todo en dous días, pero en realidade é o que quería, porque esa tensión axúdame a pensar. O trazo común é a impaciencia, e esa impaciencia levada a que pode que faga todo en poucos días, pero sempre deixándome levar polo que vai pasando.

Sara-Iglesias-1-770x623.jpg

O videoclip funciona así para Sara Iglesias como un espazo de liberdade no que colle a improvisación, no que pode traballar partindo das súas limitacións. Por exemplo, a textura da cámara dixital de man que usa dálle ás imaxes de “A túa gravidade” parte do seu misterio, como pasa ás veces nos filmes máis recentes de David Lynch, que non é defensor da alta definición. É un proceso de traballo aberto na colaboración, e é bonito pensar que o resultado son vídeos igualmente abertos á interpretación. Pero, xa que estamos xogando a ver canto condiciona unha canción as imaxes que lle poñemos, quixen facerlle a Sara a pregunta oposta: condicionan os videoclips a nosa experiencia dunha canción?

Tamén depende do vídeo. Porque hai vídeos que son de bailar e son de bailar. Por exemplo, un dos videoclips que máis me mola é “Sorry”, de Justin Bieber, pero porque é un fondo chulo, branco, con moita xente bailando con cores divertidas. E aínda que non vaia do tema, a min o videoclip si que me pega coa canción. Non sei, paréceme que o baile e ese xogar cos corpos si que funciona aínda que non se conte a historia. E si, creo que pode alterar a maneira de ver a canción, e sobre todo do que che quere dicir. Tamén se a linguaxe que se utiliza no videoclip vai moi referida á letra ou a letra é moi narrativa, pode condicionar.

Isto que di Sara leva a dúas conclusións xeitosas para rematar a sección de hoxe. Unha é que chama a atención como, dentro da riqueza dos videoclips que hai en Galicia, é bastante raro ver clips baseados no baile. Así a bote pronto véuseme á cabeza o de “¿Cómo haremos para desaparecer?” de Franc3s (de Rubén Domínguez) ou, dalgunha forma, os de “Ostiá” de IGMIG (de Mig Seoane) e “Narcociudad” de Diola (de Judith Adataberna), pero parece que hai oco para as coreografías elaboradas por se alguén quere ocupalo. A outra, que é máis bonito pensar as imaxes da música sen ter que ser moi literal, e o resultado se cadra tamén lle dá máis liberdade ao público. Non sei como de literal puido ser, en relación á letra, o que se vos ocorreu a vós con “A túa gravidade”. O de Sara foi isto:

 

Son e visión #1: “Xinxa” de Pantis

10250139_927402550706467_8752377215860045211_n.png

Onte empecei unha sección de verán na Radio Galega, desta volta falando de videoclips con Xiana. Podedes escoitala neste enlace, pero adaptei un pouco o texto para compartilo aquí e que poidades lelo. Chámase “Son e visión”, xogando un pouco cunha das miñas cancións favoritas de Bowie, que puxemos de sintonía. A foto de Pantis é de Mar Catarina.

Quería falar de videoclips pero parecíame complicado facelo na radio pola limitación que temos: a xente que nos estea escoitando non pode ver os vídeos, senón que tería que imaxinalos na súa cabeza. Así que se me ocorreu xogar precisamente con iso, porque antes de que algún realizador ou realizadora lle poña imaxes a unha canción, ten que inventar esas imaxes na cabeza cando a escoita. Logo a nós xa nos dan as imaxes feitas, pero pareceume que podíamos tentar recrear esa especie de momento de pureza inicial, poñéndolle a alguén unha canción da que non vise o vídeo e preguntándolle que imaxes lle evoca. Despois contrastaremos iso co proceso de traballo de quen finalmente fixo o clip.

Isto por escrito non funciona da mesma maneira, pero podedes facer o mesmo e xogar a escoitar o tema e ver que imaxes vos evoca. Desta primeira volta a canción é “Xinxa”, de Pantis.

Como esta sección é un pouco un experimento, quixen empezala con alguén de confianza por se acaso era un fiasco, e púxenlle a canción á miña irmá Elba, que me mandou uns audios explicando o que imaxinou ao escoitar “Xinxa”. Avisoume de que non entendía o que dicía a letra, así que se centrou na música. Cando se me ocorreu o de preguntar por estas imaxes, pensaba que a xente me falaría en abstracto de imaxes, paisaxes ou cores, pero ela elaborou unha narración completa con conflito e desenlace, tirando a outro xénero dentro do mundo dos videoclips. Este foi o conto:

Imaxineime un primeiro plano como do universo, así con estrelas, cometas, etc. Un fondo escuro e que fose facendo como un zoom cara unha nave espacial e ao final se colase como por unha fiestra desa nave, que dá á habitación dun dos extraterrestres que viven nela.

É como o día normal dese extraterrestre que vive aí coa súa familia, no seu minipoboado de extraterrestres. E de repente na nave aparece un sinal de que lles falta alimento. Entón aparece un radar que vai facendo así polo universo [fai ruido de radar]. Bueno, como un radar calquera [risas]. E cando pasa o radar por riba da Terra danse conta de que lles dá positivo en alimento. Non é que coman persoas ou que queiran matar á xente, a eles gústalles moito a mazá. Nesa pantalla sae así como un símbolo dunha mazá parpadeando enriba da Terra. Póñense todos moi contentos e din “por fin, atopamos alimento!”. Bueno, non din nada [risas], soa música detrás.

Entón a nave vaise achegando á Terra, aterrizan nela pero a xente pensa que os veñen matar, exterminar, comer ou o que sexa. Teñen medo e toda a xente empeza a correr, como escapando dos extraterrestres. E eles están como “que pasa?”. É boa xente. Bueno, boa xente non, bos extraterrestres. Van con toda a súa boa vontade, pero a xente pois iso, bota a correr porque ten medo, e finalmente aparece unha persoa que mata ao extraterrestre e á súa familia, que baixaran da nave. Dispáranlles. E a última imaxe do videoclip é un primeiro plano do extraterrestre protagonista que se levantara pola mañá na nave, cun papel na súa man no que ten debuxada unha mazá. E entón a cámara vai facendo un zoom ao revés [risas]. Antizoom. Como que se vai alonxando, vamos. E iso foi o que se me ocorreu. Seguro que non ten nada que ver coa canción, pero bueno.

Non sei se a estas alturas probastes a facer o exercicio de pensar que imaxes vos aparecen na cabeza. Para min é interesante ver como os videoclips son obras con dúas autorías en tensión: a de quen fai a canción, que di algo con ela, e a de quen lle pon imaxes, que pode ter o seu propio discurso (como vemos aquí no caso de Elba, que inventou este drama interplanetario no que o tema principal son os prexuízos). Pero este vídeo é un caso diferente, porque Rubén Domínguez, que é quen realizou o clip, é tamén Pantis, o autor da canción, así que os discursos do son e da imaxe teñen moito que ver. Así nos describiu el o vídeo de “Xinxa”.

Xinxa” é unha canción que fala de xuventude, de emigración e de abandono, e nela certas imaxes, que están presentes na letra, foron inspiradas en anacos de vídeos dun diario visual que fun facendo dende os 16 anos ata os 19 ou así, alí no Grove. Entón empreguín esas imaxes e esa relación coas palabras, esa devolta das palabras ás imaxes para crear o videoclip a través dese diario visual.

É posible que teñades visto, se non esta, outras pezas de Rubén, que comparte con Mar Catarina o proxecto Prenom e fixo os clips de cancións de Señor Anido, Os Amigos dos Músicos, Terbutalina ou Chicharrón, onde tamén toca. O vídeo de “Xinxa” ten moitos trazos do estilo de Rubén, que fragmenta, superpón e distorsiona moito as imaxes. Pero, no medio desa fragmentación, dá a sensación de que estamos accedendo a algo moi íntimo do que simplemente non temos todas as claves. Por unha parte, está presente a cualidade de moitos vídeos domésticos, nos que podemos recoñecer algo universal ou colectivo, elementos que se parecen a nós na paisaxe, os costumes ou os xestos da xente, que parece confiar na cámara. E pola outra, ten ese carácter de diario adolescente, entre o xogo, a poesía e a procura da identidade. Pregunteille a Rubén algo máis por ese diario visual e como o empezou.

Penso que naceu de forma espontánea, rexistrando cousas cotiás e tamén momentos que eu entendía como importantes na miña vida. Penso que este rexistro de momentos, que aos meus amigos por suposto non lles parecía de todo guai, era unha necesidade, unha especie de ansiedade da perda, de tentar que perdurara. Tamén despois gravín moitos vídeos de tránsito. Eu vivía en San Vicente, pero a miña vida tanto a nivel académico como persoal, social, blablabla, facíaa no Grove. Entón acostumaba a rexistrar moitos momentos do camiño. Tiña unha moto, unha Vespino, e moitas veces utilizaba a cámara para rexistrar ese camiño. Entón aí foise creando unha masa de vídeos bastante importante. E tamén hai bastante de autorrepresentación, autorretratos e todo iso.

Igual neste caso o proceso é un pouco diferente ao que pensaba ao propoñer a sección: no caso de Pantis, as cancións e os vídeos son habitualmente parte dun mesmo discurso, neste caso chegando ao extremo ao que facía referencia Rubén, no que as imaxes orixinais son a inspiración do tema. Interesábame saber entón que diferenza vía entre facer clips para os seus proxectos e facelos para a xente que llos encarga.

Dalgunha forma, con Pantis síntome extremadamente libre para facer o tipo de vídeo que me pida o corpo. Quizais permítome ser máis, por así dicilo, conceptual, e non adecuarme tanto á forma habitual dos clips. Entendo que cando recibo un encargo, a banda busca a nosa identidade, ou a miña identidade como realizador, pero tamén busca recoñecerse. Nos vídeos que fago para min mesmo, aí non hai ningunha dúbida, nin ningunha cortapisa ou autocensura, por así dicilo. E quizais nos encargos si que procuro limitar un pouco ese aspecto. Ás veces penso, con determinados vídeos, que se lles presentara as propostas que fago para min a outra xente daríanme con elas na cabeza ou algo así.

Rubén tamén explica que a maioría dos vídeos que dirixiu para Pantis fíxoos en moi pouco tempo, nun día ou dous, e son se cadra máis radicais, pero é bonito ver como nos máis de vinte clips que leva feitos hai unha personalidade e unhas inquedanzas que se manteñen. Por exemplo, esas imaxes de tránsito ou o carácter de diario aparecen tamén, doutra maneira, nos vídeos que dirixiu para “Ensíname” de Peña ou “Raiolo” de Musel. Isto deixa ver que, aínda que o videoclip nacese como un formato promocional (e siga tendo algo diso en moitos casos) existe a posibilidade de utilizalo para desenvolver un discurso artístico, que no caso de Rubén tamén se ve na maneira na que entende a relación entre a música, a letra e as imaxes.

Bueno, eu teño unha teima sobre iso, e o que imaxino sempre son, cando se trata dunha canción que ten texto e tal, son palabras en movemento. Xogar co movemento e a dinámica das sílabas trasladándoas a imaxes [isto, xa que aquí estamos por escrito, creo que é o que podedes ver en clips como os de “Tryin’ to fuck me” de Cudevaso, “Viaduto” de Pantis ou “Muinheira de costa” de Terbutalina]. E bueno, xa tamén como tradición audiovisual, buscar as colisións. Ás veces as apertas e ás veces as colisións. No caso dos videoclips mola que haxa un pouco de todo: que non sexan sempre colisións absolutas nin que todo o tempo vexamos referenciado en imaxes o que pensamos do texto.

Paréceme ben acabar este primeiro intento de xogar con esa relación entre son e imaxe con esta reflexión de Rubén sobre a necesidade de que os videoclips non sexan simples ilustracións do texto. Penso que é máis bonito deixar que a cabeza voe e que a música inspire visións libres. A estas alturas, se cadra a vós xa volas inspirou, así que poño aquí debaixo o clip de “Xinxa” para que poidades ver canto cadrou a vosa intuición coas imaxes que inventou el.