De Lomax a YouTube. Arquivando a música na era dixital

Odosa 1.JPG

Escribín para VINTE un texto sobre arquivos en liña que traballan coa música. É medio divagación persoal, medio lista de cousas que me gustaría que o mundo vise (por iso aparece Jonathan Richman), medio análise de aspectos importantes sobre como traballamos coa memoria dixital e medio crónica da conversa do mesmo título que fixemos na pasada MICE do Museo do Pobo Galego, un pouco partindo desa idea de que o traballo de alguén como Alan Lomax hoxe está repartido nun caos de xente que rexistra e divulga a música. No artigo falo sobre todo do Pasou o que pasou da CRTVG, do Prenom Arquivo, do Arquivo do Patrimonio Oral da Identidade do Museo do Pobo e de A Música Portuguesa a Gostar dela Própria, pero tamén de piratas, de MySpace ou das traballadoras de Odosa, que saen na imaxe de enriba, un exemplo de como a memoria tamén esvaece cando a rexistramos. Como falo de tantas cousas, da maioría delas falo pouco.

Podedes lelo aquí.

E de propina un vídeo atopado no proceso:

Advertisements

Trazas: música e comunidade na MICE

“Eu xa escoitara todas as sinfonías, e toda a música de cámara, e o mellor jazz… e díxenme: “esta é a mellor música”. Había cincuenta homes negros traballando baixo o látego e a pistola e tiñan a alma para facer a canción máis marabillosa que escoitara nunca”.

Non é que unha música teña que ser necesariamente mellor que outra, pero isto que dicía Alan Lomax sobre as cancións de traballo dos presos que se ven en Afro-american Work Songs in a Texas Prison (de Toshi Seeger) paréceme importante. Hoxe en día, a nosa experiencia da música é case sempre recibila en lugar de creala. Escoitámola en todo momento, pero non nos xuntamos a miúdo para cantala, e se cadra por iso se nos esquece que unha canción que aparece na casa ou no traballo, ou na ducha, ou no karaoke, pode ser máis importante que a que sona en Radio 3, no Pazo da Ópera ou nos 40.

image-w1280.jpg

Hoxe empeza a Mostra Internacional de Cinema Etnográfico do Museo do Pobo Galego e participei dende o Cineclube de Compostela programando unhas películas para a sección Trazas que retratan diferentes músicas e a súa relación coas comunidades e persoas que as producen. En todo o mundo hai, e houbo, persoas que tocan e cantan e bailan porque necesitan facelo, ou que constrúen as súas identidades arredor de cancións e persoas que conectan co seu interior. E, por sorte, tamén hai quen se preocupa de rexistrar iso, moitas veces con esa noción revirada do que é importante, e que ao cabo dun tempo é de agradecer porque abre a posibilidade de pensar o que somos sen ter un relato único.

Nesta playlist pódense escoitar as diferentes músicas da sección. Nela, claro, hai exemplos das tradicións máis antigas, como o dos cantos de traballo dos que falaba Lomax. Pero están tamén algunhas maneiras de facer a música importante que inventamos dende aquela: cando vexo aos Telephones Rouges dando o seu primeiro concerto nun piso a miña primeira sensación é que, aínda que a música veña de influencias anglosaxonas, hai unha urxencia por facela e compartila coa xente máis achegada que a convirte nalgo moito máis preto da tradición folk do que pensaríamos nun comezo. Cando vexo a Peret cantando “Borriquito como tú” aos seus netos faime moita gracia a frase “soy el preferido de la juventud” porque debía ser un avó fantástico, pero á parte diso é máxico atopar un tema de éxito gañando outro sentido nun contexto íntimo e familiar. E cando vexo os bailes e o coleccionismo do northern soul en The Wigan Casino paréceme fascinante como unha comunidade foi capaz de crear unha escena na que o centro xa non estaba en quen interpreta a música, senón no que outra xente é quen de facer con ela. 

Fíxome moita ilusión xuntar estas pelis porque dan unha idea bastante ecléctica do que pode ser a etnografía e, en conxunto, paréceme que reflicten como de variadas e bonitas son as formas nas que conseguimos que a música sexa unha das cousas máis humanas que hai, incluso cando é a industria cultural e o comercio o que a filtra. Sempre nos amañamos para identificarnos con algún ritmo ou algunha melodía e sentirnos preto doutra xente no proceso.

Á parte disto, tamén vou moderar nunha conversa-vermú o domingo que se chama De Lomax a YouTube e que vai tratar precisamente sobre estas prácticas sociais comunitarias das que falo e diferentes arquivos online abertos que as rexistran e comparten. Paréceme bonito tratar a cuestión do arquivo no momento en que todos rexistramos e arquivamos momentos constantemente, normalmente a través de plataformas que pertencen a grandes corporacións e sen unha noción moi clara do efémero dos soportes dixitais. Ábrense outras posibilidades de elaborar o noso propio relato da identidade, pero tampouco teño moi claro ata que punto as exploramos.

Para falar de todo isto estarán María Jesús López do Arquivo da CRTVG, Concha Losada do Arquivo do Patrimonio Oral da Identidade (APOI) do propio Museo do PoboMar Catarina do Prenom Arquivo Patricia Costa de A Música Portuguesa a Gostar Dela Própria. Dous arquivos institucionais e dous que parten da propia comunidade, ás veces recollendo música onde sucede e ás veces poñéndoa en escena para a cámara ou a gravadora.

Todas as actividades e proxeccións da MICE son gratuítas. Vai haber cousas moi guais, incluíndo unha sección de cinema doméstico hoxe que me apetece moito. O folleto coa programación e os horarios está aquí.

Un texto original sobre el Torgal

20170105_ou_torgal_esposa_penia-4351

Estes días estiven lendo e escoitando o libro-disco do Torgal, que recopila textos e cancións para celebrar o seu 15 aniversario. Fixéronme moi feliz pedíndome un texto para o proxecto, no que tamén colaboramos Esposa cunha canción inédita, “Nube branca“, e fun moi feliz tamén ao telo nas mans, especialmente lendo o texto de Fran Gayo e descubrindo cancións fantásticas de grupos e artistas que xa sabía que me encantaban (como Malandrómeda ou Juan Wauters) e outros que tiña moito menos controlados (como Los Hermanos Cubero ou Pescando en Copacabana). O texto penso que se explica só. O trebello pódese mercar aquí, na web de Mont Ventoux. As fotos de cando tocamos Esposa con Peña no Torgal son de Cenizas en el aire. O resto de imaxes de momentos ourensanos atopeinas no móbil, e a das galerías é de La Región.

Le he preguntado a Isaac Torgal si mi texto para este libro tenía que ser en castellano, porque siempre que puedo escribo en gallego. “Sí, será más fácil que alguien lo compre en Murcia si es en castellano”, me ha dicho, y aunque le he contestado “jajaja vale” para no preocuparme me he sentido un poco mal. Me he agobiado un poco, porque no sabía qué escribir sobre el Torgal y su respuesta me añade más presión. En concreto, por dos cuestiones.

La primera cuestión es la originalidad. Me imaginaba siendo el único escribiendo en gallego. Sería fácilmente distinguible del resto de textos. Es cierto que es de vagos basar tu identidad y tu supuesta originalidad en eso, pero también lo es que utilizar un idioma diferente te hace expresarte de otra manera. En castellano, por ejemplo, me caigo peor. Otro ejemplo: hoy por la mañana escuché un disco en galés de Gruff Rhys y no entendía nada pero sonaba muy bonito, y distinto a sus discos en inglés. Una vez conversé con Gruff Rhys en un festival de cultura en lenguas minoritarias en Italia y me habló del Torgal. También de unos compatriotas suyos que le cortaron la pierna al cadáver de un condenado a muerte y fueron a enterrarla junto a la catedral de Santiago. Quizás la idea de Galicia para los músicos y músicas pop internacionales es un poco esa, un bar de Ourense y un monumento milenario. Fue una conversación original. Pero eso no es a lo que iba.

La segunda cosa que me añade presión es esa persona de Murcia. ¿Quién es y cómo puedo interesarle? Primero me imaginé un señor, quizás porque me sonaba el título de esa peli de Fernando Fernán Gómez que no he visto, Ninette y un señor de Murcia. Después pensé en qué sé de Murcia y sé que de allí (bueno, de la Manga) es Lidia Damunt, una de mis cantantes favoritas y que es original y, por lo que he visto en Google, no ha pasado por el Torgal (se lo recomiendo). Y… En realidad no me preocupa mucho lo de Murcia, pero me he decidido por empezar el texto así porque me parecía original, y luego he puesto algo sobre Murcia esperando que su gente valore esta referencia a su realidad en este libro. Quizás allí se pueda comercializar con una pegatina que ponga “CONTIENE REFERENCIAS A MURCIA”. (Decía que en castellano me caigo peor: es porque me sale este tono un poco capullo, como de estar haciéndome el gracioso. En gallego creo que soy más sentido, más emotivo).

WhatsApp Image 2019-03-23 at 11.48.27 (2)

En todo caso, vuelvo al tema de la originalidad, que me preocupa más. Mi primera intuición fue pensar en cosas buenas que decir sobre el Torgal. Luego pensé que este libro estará lleno de esos merecidos elogios y quizás podría hacer lo contrario. Nadie más dirá nada negativo sobre el Torgal en el libro del Torgal, ¿no? Yo tampoco, sería de mal gusto. He intentado introducir aquí una cita de alguien hablando mal del Torgal, así que he buscado “Café Pop Torgal mierda” y “Café Pop Torgal basura” en Google, pero nada. Esto nos indica que se trata de un lugar magnífico, y nos mete en el problema típico de las cosas que ponen de acuerdo a todo el mundo: la falta de conflicto y el consiguiente aburrimiento. Es como lo que decía Orson Welles en El tercer hombre comparando Italia y Suiza: “en Italia, en treinta años de dominación de los Borgia, hubo guerras matanzas, asesinatos… Pero también Miguel Ángel, Leonardo y el Renacimiento. En Suiza, por el contrario, tuvieron quinientos años de amor, democracia y paz. ¿Y cuál fue el resultado? ¡El reloj de cuco!”.

¿Es el Torgal la Suiza de los cafés pop? En realidad no. He buscado el conflicto y lo he encontrado preguntando a una de mis amistades ourensanas, que no quiere dar su nombre: “El Torgal no querrá publicar nada diciendo que son unos snobs, o que por lo menos esa es la imagen que proyectan antes de conocerlos. Y una vez que los conocemos igual nosotros nos convertimos también en snobs y no lo detectamos”.

Por fin tenemos un poco de chicha. Una acusación de snobismo, de exclusividad, que no voy a desmentir directamente porque me da la excusa para hacer lo que realmente pretendía desde un principio, que es hablar del Torgal para hablar de otras cosas. En concreto, dos cosas verdaderamente conflictivas en las que pienso al pensar en el Torgal. La primera es hasta qué punto nos une nuestro gusto musical a alguna gente (y nos separa de otra). La segunda es Ourense y qué hacer con ella.

IMG-20141231-WA0000
Xente facendo cousas en Ourense

 

Salto al pasado. La primera vez que fui al Torgal fue con mi amiga ourensana Paula, que ahora vive en Francia. Fuimos a ver a Julio de la Rosa mientras mis otros amigos ourensanos veían a Motörhead en Vigo. Recuerdo ver, bajo el cristal de la barra, un montón de fotos, listas de canciones y entradas, entre ellas una del concierto de Jonathan Richman y Tommy Larkins en Santiago. Guardo esa misma entrada desde que tenía 14 años porque Jonathan es mi artista favorito y seguramente mi persona favorita de entre las que no conozco. Cuando tenía 14 años mis amigos no conocían a Jonathan y conseguí que lo adorasen un poco insistiendo mucho. Con el tiempo me encontré cada vez un poco más a menudo con gente que adoraba a Jonathan sin ser por mi culpa, y mi reacción instintiva siempre es de excitación: ¿Habré encontrado un alma gemela?

En consecuencia, ¿son la gente del Torgal mis almas gemelas? Con el tiempo he descubierto que no, y además que no tienen por qué serlo. Normalmente, la gente NO es la música que escucha. Escoge tu ídolo o ídola y tendrá miles o millones de fans gilipollas que definen su identidad con las mismas canciones que tú: es pura estadística. Encontrar almas gemelas es un proceso más complejo que encontrar alguien con quien hablar de, no sé, Epic Soundtracks. Aunque eso también está bien, y seguro que en el Torgal hay alguien con quién hacerlo.

20170105_ou_torgal_esposa_penia-4914

 

Y sin embargo, mi problema es que mi idea de la música pop es puramente adolescente: escuchar canciones en tu habitación-refugio llena de pósters y desarrollar una intimidad con ellas que no tienes con otra gente. Esto funciona muy bien para Belle and Sebastian o los Smiths. Es casi un tópico pero no deja de ser bonito y medio cierto (como muchos tópicos). Luego encuentras a más fans y piensas que sufrieron la misma soledad e inadaptación que tú, y te sientes unido o unida al resto de habitaciones-refugio del mundo. No lo llamaría afinidad de gustos, sino más bien afinidad de pasiones. La búsqueda de gente que pueda sentir esas mismas pasiones que tú me parece natural y hermosa. Queremos sentirnos menos solos. En el Torgal, aún sin estar entre almas gemelas, me siento menos solo. Pero he encontrado personas que me han dicho algo parecido a lo contrario, y también es normal: esas comunidades afines excluyen al mismo tiempo que acogen. De ahí la acusación de snobismo al Torgal, supongo, por parte de alguien que querría (más o menos secretamente) formar parte de su comunidad. Tengo una explicación más detallada de otro amigo sobre el funcionamiento de ese “ecosistema”:

“Yo todavía no me considero un regular del Torgal pero voy camino de serlo, de formar parte de su “fauna”. Porque aquello se siente como un ecosistema, en equilibrio pero en constante cambio, y los turistas como yo no pueden siquiera entender la complejidad de las relaciones sociales y de poder que se producen en ese lugar. Ya estáis hartos de oírme, pero siempre me sentía allí como alguien que no está pillando la broma. Por debajo de esa superficie de apariencias y palabras amables hay como un magma subterráneo de significados y códigos ocultos que se mueve lentamente a su propio ritmo y que solo los iniciados pueden sentir. Yo me imagino como un secundario episódico del bar de Cheers en las últimas temporadas, que no se imagina lo que ya vivieron en ese bar y lo que significan los unos para los otros. Pero esa sensación (que sigue ahí) dejó de resultarme inquietante y ahora me pregunto la razón de que el Torgal no llegase a ser nunca mi bar. Si me remonto al instituto, no recuerdo las causas pero siempre consideré el Torgal como el sitio de los “guays”, y no tengo a nadie en la cabeza, eran los guays como ente inmaterial. Como yo me consideraba un pringado dentro de las castas sociales de la enseñanza secundaria pues ya no lo consideraba mi sitio.”

Como antiguo adolescente no popular, entiendo perfectamente la tendencia a odiar lo que es guay por ser ajeno a mí. Creo que en el Torgal deberían estar felices de ser “guays” y cumplir esa función social para alguien. Seguramente las acusaciones de snobismo vienen en parte de nuestro adolescente interior, buscando el lugar donde encajar y frustrado por no encontrarlo. El Torgal da la sensación de ser un club al que merece la pena pertenecer. Y merece la pena odiar a cualquier club al que merezca la pena pertenecer (mientras no formes parte de él). Pero aunque haya ese carácter de club que no es extensible a cualquiera persona que pase por allí, no creo que pretendan excluir a nadie, porque siguen siendo un bar y tratan muy bien a los clientes, te ponen caramelos con las infusiones, cocktail de frutos secos con las cervezas, etc. Una vez un amigo chocó, creemos que accidentalmente, con una foto de Christina Rosenvinge colgada en la pared y la rompió, pero ni David ni Isaac se enfadaron. Una vez otros amigos se bajaron los pantalones en señal de protesta por la selección musical de una pinchada allí y les invitaron a beber si hacían el favor de subírselos. Una solución bastante elegante. Eran buenas oportunidades para excluir a esta gente de ese ecosistema y no las aprovecharon. ¿Qué habrían hecho unos snobs?

Aquí un inciso: ya que estoy hablando de cómo el gusto musical nos une o nos separa de la gente, quería aprovechar esta palestra para rebatir un poco la corriente revisionista del indie (porque el Torgal es un sitio bastante indie) que lo acusa de ser un simple mecanismo de distinción cultural (es decir, lo acusa básicamente de snobismo). Me parece sano e incluso necesario políticamente poner sobre la mesa el absurdo de aquellos grupos “independientes” cantando en inglés y su falta de compromiso político o social, pero me parece un poco cínico acusar a la gente de escuchar grupos para distinguirse culturalmente de los demás, incluso aunque el efecto de distinción exista. Es dar por hecho que las emociones que pueden sentir no son sinceras. Y eso sí es snob, y sí que es irse de original. No quiero caer en un relativismo absoluto, pero creo que debemos asumir que los productos culturales más lamentables y reaccionarios pueden producir en su público las sensaciones más bellas. No sé si escuchar a Australian Blonde te podía o puede hacer más guay a ojos de alguien, pero aunque alguien (no sé quién) lo finja para “molar” (que ya sería retorcido) no significa que otra gente no pueda sentir algo intenso dentro de sí misma con sus canciones.

IMG-20170703-WA0004
Nas escaleiras do concello de Ourense

Me pongo con el tema de Ourense para ir acabando. Ourense es geográficamente un agujero: una ciudad metida en un valle con calor extremo en verano y frío bastante extremo en invierno. Está habitada en su mayor parte por funcionarios y funcionarias y jubilados y jubiladas. Es la capital de la provincia de su mismo nombre, gobernada desde tiempos inmemoriales por la saga política de los Baltar (en realidad desde 1990, pero nací ese año y más atrás no tengo memoria), conocida por cosas como la autodescripción de Baltar padre como “cacique bueno” o la denuncia por acoso sexual a Baltar hijo (archivada). La mayoría de mis amigos ourensanos describen intensamente Ourense como un agujero, también en su sentido figurado. Un lugar al que vuelven a caer cuando sus ambiciones fracasan y tienen que volver a casa de sus padres y madres. Uno de los lugares más envejecidos del mundo, una provincia en la que los principales empleadores son la propia Diputación, Coren (grupo de cooperativas agrícolas) y el Sergas (el servicio gallego de salud), según me dijo otro ourensano. Un lugar que se muere poco a poco y en el que te mueres poco a poco, en el que el alcohol es bueno, fuerte y barato y la comida también.

Una de esas amigas resume el problema así: “La gente que hace, lo hace todo, y el resto se marcha. Bueno, o roba o oposita”. Lo pintan como un sitio sin futuro, especialmente para trabajadoras y trabajadores culturales precarios (que es a lo que nos dedicamos casi todos), ya que la mayoría de iniciativas culturales pasan por las instituciones. En definitiva, a cualquiera le rompe un poco el corazón verse abocado a marcharse de su ciudad con la sensación de que esta no le ofrece nada. O querer marcharse y no ser capaz. Lo pintan como un lugar muy poco esperanzador, pero creo que, a pesar de todo lo malo, se recrean un poco en su sensación de que es una mierda. Mis amigos que no son de Ourense adoran Ourense en general, y está llena de cosas fascinantes, algunas comentadas habitualmente (las termas, las pulpeiras, el puente romano, la catedral, el casco viejo, el propio Torgal, el licor café) y otras no comentadas casi nunca, como sus sorprendentemente abundantes galerías comerciales. Casi 30, sumando cerca de 1.000 locales.

Ourense. 10-10-2015.Galerías comerciales. Paz

Voy a hablar de las galerías, que es lo más original para este caso. Estas galerías son una idea brillante para cualquier lugar en el que llueva a menudo o haga frío o calor extremo, porque puedes pasearte bajo techo, pero alguien inventó los centros comerciales y jodió su atractivo para los negocios. Ahora muchas están casi vacías pero es maravilloso encontrar recovecos dentro de los edificios que te llevan a otras calles, o a plazas interiores, o a locales que se mantienen igual que en 1980. Es una sensación extraña estar en un sitio en el que hay un equilibrio extraño entre belleza, decisiones erróneas, decadencia y posibilidades. Ourense es, en ese sentido, bastante parecido a sus galerías comerciales, y a mí me causa una sensación parecida a la que me causa Galicia en general. Mis amigos ourensanos no comparten esto porque dicen que los que somos de la costa vivimos en un dinamismo que nos impide comprender realmente cómo funciona Ourense (para saber más sobre la diferencia entre la Galicia costera y las provincias de Lugo y Ourense es mejor escuchar los discos de Emilio José). Pero hoy he leído en una entrevista esta reflexión de Rafa Anido, referida a Galicia pero que es más o menos igual de aplicable a Ourense: “En cien años o así desaparecerá después de ser de uno de los primeros países de Europa, así que hay que cantarle en su ocaso. Mantuvieron sus costumbres, su idioma durante 2000 años, pero ahora se amontonan en barrios de las ciudades, queman su bosque, se van al centro comercial y no tienen hijos.”

Hay motivos para la esperanza? Ahora es cuando debería decir que el Torgal es uno, y en cierta manera es cierto, por lo menos para quién trabaje en la cultura. ¿Pero a quién le importa esa gente? El motivo real para tener esperanza me parece más bien el rechazo absoluto que tengo por la desesperanza (aunque la gente no tenga bebés). Lo que más inspirador me parece de toda la trayectoria del Torgal es su desprecio por la desesperanza y su optimismo a la hora de hacer cosas en Ourense y transformar a su manera la ciudad. Mis amigos hicieron cosas en Ourense y acabaron dándola por perdida por la falta de reacción. Pero espero que vuelvan a hacerlas, porque cualquier acción creativa pone algo donde no lo había. La imaginación es el principio de las revoluciones, o si queremos ponerlo en términos más próximos a las Mareas, es el principio del cambio. Habría que hacer algo con esas galerías.

Un tema e un tema #15: Cartografía e “A miña aldea”, de Ana Kiro

ana belter.jpg

Hoxe fixo un día espléndido e subín camiñando dende a Raxería de San Marcos ata a Radio Galega para falar con Xiana. Polo camiño cruceime cuns cantos peregrinos que facían o camiño ao revés ca min (é dicir, ao dereito) e vin unhas cabras moi bonito pacendo no que penso que normalmente é un camping. Paseino moi ben logo facendo o ‘Un tema e un tema’, desta volta falando de cancións galegas que usan topónimos (recuperando algunha idea que escribira doutra maneira na Revista Porno). Por un problema de espazo non pinchei nada de Siniestro Total (quería poñer ‘Rock en Samil’, por exemplo) e sobre todo quedoume rabia de non poñer nada de Cuchillo de Fuego (que dan para unha cartografía ben bonita só deles), pero penso que o solucionarei a seguinte vez que suba alí.

Podedes escoitar o programa aquí: inclúe uns cantos descubrimentos de rock progresivo galego, asturiano e cántabro, e tamén un recital moi bonito de Serxio Abalo. O texto vai máis abaixo, coma sempre.

Gustoume moito poder pinchar a Ana Kiro (dúas veces desta volta), porque hoxe en día xa non me queda ningún tipo de prexuízo ou distancia irónica que me impida disfrutala (igual hai cinco anos tíñaos) e transmíteme unha alegría de vivir na voz e unha verdade que me marabillan. Puxen de foto a portada deste single porque parece que ten a mesma alegría de vivir que eu escoito.

Empecei cunha das miñas favoritas do Xabarín Club, que me parecía que tiña que aparecer porque foi, aparte da realidade e dos mapas, un dos principais sitios dos que empecei a aprender topónimos galegos.

Hoxe a miña idea era facer unha especie de cartografía, e ir paseando por sitios de Galicia escoitando cancións que falen deles, igual que facía o Xabarín no vídeo deste “Socio busca un socio” de O Vello Almorth, que andará preto de bater o record de topónimos mencionados. Sempre me gusta cando alguén é quen de ubicar os temas nun espazo concreto, e ao falar de cidades, ou de barrios, ou de vilas ou de parroquias as músicas collen moitas veces unha realidade que a min me axuda a identificarme máis, ou a entender o universo dende o que fala alguén.

O universo de Ana Kiro está claro que é Galicia, que aparece mencionada nunha chea das súas cancións (algunhas favoritas: “Galicia Terra Meiga“, “Recordando a Galicia“, “Non é certo“), pero ás veces iso vira máis ao concreto, como cando cantou este himno de amor á Coruña. O que pasa é que o mesmo lugar sempre dá para visións ben diferentes.

Isto que sona é “Buitres”, de Perpetuo Socorro. E gústame porque non é unha canción sobre A Coruña, que cante as súas alabanzas, senón máis ben unha canción que, simplemente, sucede alí. Na primeira estrofa falan dunha festa privada moi selecta que non lles gusta, e na segunda din que non queren saír por alí porque fai moito frío, e logo vense rodeadas deses “buitres de noche”. Faime pensar na angustia dunha Coruña popular que pouco a pouco vai desaparecendo afogada pola modernidade e Inditex. E paréceme curioso que eses paxaros aparecesen tamén noutro tema coruñés.

Aquí fíxenme trampas a min mesmo, porque Lenny Leonard non mencionan Coruña polo nome, pero si que se respira o seu ambiente nesta canción na que falan da choiva, na que falan de pombas que son voitres e repiten esa frase que tamén cantaban Big Black: “nesta cidade non hai nada que facer”. A angustia de vivir en cidades pequenas, nas que non hai nada que facer e a xente diferente é estigmatizada, é un tema que se repite no pop. E para min quen mellor o tratou foron Lou Reed e John Cale, que dicían que “as cidades pequenas só teñen unha cousa boa / que sabes que queres marchar”.

Con todo, esta canción fala de Andy Warhol e lévanos a Pittsburgh e a Nova York e eu non quería ir tan lonxe. O interesante é como amosa a maneira na que o lugar de onde somos pode definirnos, sexa por amor ou por odio. E precisamente hai outro grupo coruñés que leva a súa procedencia con orgullo xa no nome, e que ten esta canción con nome de barrio periférico: “Palavea”.

Nesta canción dos Diplomáticos de Monte Alto xa aparece unha Coruña máis próxima a Culleredo que ás grandes cidades. Xurxo Souto canta sobre unha moza que tiña en Palavea e coa que ía quedando na Flor de Montouto, recollendo unha especie de memoria do espertar sexual que para tanta xente ten que ver coas salas de festas e as verbenas. É bonito que haxa un relato desas experiencias que son importantes para moitas persoas e que normalmente quedan fóra da historia, e tamén que se conte cos nomes deses lugares. Os Diplomáticos tamén lle cantaron a Guitiriz, e hai outra canción que fala daquela parte de Lugo, e que fala tamén outra vez do frío que fai, que debe ser unha obsesión galega.

O que me gusta moito desta canción é que a forza do tema é a forza do propio topónimo da Terra Chá. Son dúas palabras que son puramente descritivas, e a palabra “chá” é moi musical, como se fose unha percusión vocal. Ao repetila e repetila, a canción pasa para min de falar de algo concreto a converterse nalgo estraño e misterioso. Emilio José tamén ten unha canción repetindo o topónimo de Lugo, pero aquí quería falar de como nos ubica no seu entorno.

E ese entorno é Ourense, que aparece unha chea de veces, pero sobre todo Quins, no concello de Melón. As cancións de Emilio José chegan a un nivel de detalle tremendo, e en parte esa é unha das explicacións para que a sensación de escoitalo sexa tan íntima. Teño tres colegas que chegaron a viaxar a Quins para buscar o Casal e outros lugares dos que falaba nas cancións, e con sorte poder entender experiencias das que fala, como os chapuzóns nas pozas de Melón imaxinando onde van os coches que pasan pola autovía. E seguramente vaian de Ourense a Vigo, así que quería ir aló tamén.

Nesta canción Os Vacalouras, que son de Teis, falan de Coia. Non sei moi ben cal é a relación entre os dous barrios (aínda que bueno, a canción empeza dicindo que está dedicada “á toda a peña chunga de Coia”), pero como entrada a ese universo este tema, no que adaptan “Holiday in Cambodia” dos Dead Kennedys, paréceme moi boa polo que ten de costumismo. Diche que autobús coller para ir aló e as cousas máis destacadas do barrio, retratando unha realidade que servirá para saber de aquí en cen anos que aló había un Alcampo ou un barco nunha rotonda. E está ben porque logo hai lugares nos que non queda nada.

É o caso do Ferrol Vello do que falan Quant nesta canción tan bonita. Unha cidade en ruínas por culpa “dun tipo con gravata e maletín”, e a rabia de ver destrozado o que, como di a letra, foi un día o barrio da súa nai. É outro exemplo de como algúns lugares xogan un papel importante no que nós somos, e precisamente quería acabar hoxe pinchando un tema que para min representa esa conexión entre a identidade e o espazo. É unha canción de Ana Kiro que se chama “A miña aldea” e fala da Castañeda, unha parroquia de Arzúa. A min gústame a maneira na que estas cancións poden ancorarse no local para falar de sensacións e experiencias universais, e gústame como os topónimos me activan a memoria (se falan de sitios que visitei) ou a imaxinación (se non os coñezo). Neste caso, nunca estiven na Castañeda, pero Ana descríbea con detalle, dende o seu aspecto ata a súa ubicación, e faino da maneira na que recreamos na cabeza o noso fogar cando estamos lonxe. E a sensación universal da que fala é a propia existencia dun fogar e o amor por el. Por iso se permite ir máis aló do topónimo: non só di “ser da Castañeda”, senón “ser de AQUÍ da Castañeda”. Ese matiz paréceme brillante, igual que unha das miñas frases favoritas do pop: “chorei por primeira vez”, que me pon a pel de galiña. A ver se vos gusta tanto como a min.

Un tema e un tema #14: Cancións que non entendo e “Siebenundachtzig”, dos Telephones Rouges

 

telephonesrouges.jpg

No último ‘Un tema e un tema’ que fixen, estiven xogando con Xiana a poñerlle cancións en linguas que a maioría de nós (pensando “nós” como o conxunto de xente que poida ler isto) non entendemos. A min pareceume moi divertido, e interesoume moito saber máis ou menos de que falan estas cancións de Renaldo i Clara, Anari, Adwaith, Shonen Knife, Fela Kuti, Angélique Kidjo, Björk, Afrirampo e os Telephones Rouges. Tamén me serve de escusa para usar esta foto dos Telephones, que non sei quen fixo pero que me fai moita gracia porque só dúas das tres persoas que saen nela deben ser do grupo, e recórdame a cando os Mekons mandaban fotos de colegas á prensa.

Aquí podedes escoitar a sección, e aquí programa completo. O que vai debaixo é algo parecido ao intento previo de escribir a miña parte, pero como con cada canción vai un diálogo, para pillalo por completo e saber como reaccionou Xiana, ou para xogar vós tamén, ides ter que escoitalo.

A primeira foi unha canción que aínda non entendo agora, falada en anidiano, esa lingua.

Hoxe tiven a idea de falar de cancións que non entendo, pero hai demasiadas, así que decidín centrarme en cancións das que non entendo a letra, e deixar aquelas das que non entendo a música para outra vez. Pero aínda así eran demasiadas, así que quedei soamente con cancións das que non entendo o idioma. E investiguei e conseguir saber (máis ou menos) de que van algunhas cancións que me gustan moito, pero como agora teño esta valiosa información no meu poder, quería facer un xogo. Primeiro poñemos o tema e logo tentamos imaxinar que di. Así igual achegámonos a saber canto importan as letras á hora de expresarnos con música pop.

E quería comezar sen ir moi lonxe, porque dentro do Estado xa hai varios idiomas que non entendemos de primeiras e estaría ben facer un esforzo. Pero tampouco quero arrincar co máis complicado, así que a primeira é “Monument”, unha canción en catalán de Renaldo i Clara, un grupo que me gusta moito.

Esta canción graveilla a miña irmá nun cd para o coche, e de primeiras pensou que era un tema en galego, pero de alguén que cantaba nun galego moi raro, que non se entendía. Para entender un pouco, ademais de buscar a letra estiven lendo unha entrevista con Clara Viñals, a líder do grupo, e nela dicía que “Monument” foi o intento de facer unha canción de amor sincera, sen distanciarse nin esconderse. E así, creo que a letra di “meréceste un monumento e tamén o nome dunha rúa / non sería dabondo pero si un detalliño / irei ao Concello / para unha vez que o fagan ben / despois do de Gardeny / que non tiren máis cartos”. É bonito, e gústame que mencionen un topónimo de Lleida (que é de onde eles son), pero tamén me pasou algo curioso. Ao principio pensei que dicía “e eríxesme un monumento” e logo a realidade decepcionoume un pouco, porque esa frase me parece máis estraña, máis fascinante. Pero penso que así deixa ver que o intento de comprender outros idiomas activa unha parte estraña da imaxinación, da que saen frases que non se nos ocorrerían a nós nin a Renaldo i Clara.

Agora pasamos a un idioma imposible de confundir co noso.

Esta canción de Anari, que se chama “Aingura Hegodunak” (“A áncora con ás”), coñecina por un fanzine moi bonito que fixo Xiana para o Discoclube con traducións de Isaac Xubín das letras do disco Zebra. Gústame moito a frase inicial, que di “Malia que é certo que caín, caín cara arriba / como aboian sobre a tona do mar ao morrer os peixes”. Anari dicía que é un disco “contra a melancolía”, “que fala dende a dor e non sobre a dor”. Penso que o son ten esa mestura de crudeza e delicadeza que impide que sone melancólico, e é interesante como pode transmitirse unha sensación paralela coa palabra e a música. Con todo, tampouco teño nada en contra da melancolía, que é o que escoito na seguinte canción que vou poñer.

Adwaith son un grupo de Gales, e desta canción en galés, que se chama “Haul” (“Sol”), din que describe o momento de romper unha relación pero sen a parte do enfrontamento. A min transmíteme esa especie de intensidade e pureza coa que se viven as cousas na adolescencia, pero tamén cun aquel de sabiduría, como dun certo distanciamento. A letra traducina con Google, así que hai unha serie de concordancias estrañas que tamén me gustan: “Un bo día de verán, aínda que o inverno rematou, o pelo vermello é unha boa clase de ceo dourado, querémoste, eles son só un neno / Atópase nun teito estúpido, aínda que o meu corpo está canso, din que é o lugar para sentar á sombra das árbores”. É outra vez a inspiración do que se perde na tradución, e tamén outro exemplo de conexión entre o que a música e a letra evocan (Xiana case acerta aquí). Agora quería pasar a outra canción que sinto como moi pura, pero doutra maneira completamente diferente.

Esta por escrito é un pouco trampa porque o título (bueno, e parte da letra despois) está en inglés. Pero a canción está en xaponés e di que “o ciclismo é divertido”. É interesante porque podemos identificar dalgunha maneira o son dunha canción de amor, ou dunha canción política, pero (salvo por ese timbre ao comezo) dificilmente identificaremos o son dunha canción sobre ciclismo. É unha das cualidades de Shonen Knife, que son un grupo de pop e punk marabilloso e cantan moitas veces as marabillas de cousas cotiás como a comida. Nun estraño xiro dos acontecementos, dise que son o último grupo que escoitou Kurt Cobain antes de suicidarse, pero a min cáusanme a sensación contraria. O ciclismo está aquí relacionado co amor: “Ir en bici xuntos / poderíamos pedalear para sempre / ninguén coñece a nosa ruta”.

Agora vou saltar de continente.

Este tema de Fela Kuti está en ioruba, que é unha lingua que falan en Nixeria, Togo e Benín. O título, “Eko Ile”, tradúcese como “Lagos é o fogar”, e nela vén dicir que é incapaz de vivir en Londres, ou en Nova York. Que a cidade de Lagos está xunto ao seu corazón e vai volver sempre a ela. Outra temática difícil de captar só coa música. Aínda así, a maioría de cancións de Fela Kuti non están en ioruba.

Esta (se tedes presa por escoitar a letra á que me refiro, podedes ir ao minuto 8:40) enténdese un pouco máis: “I no be gentleman at all o / I be Africa man original”. Fela Kuti escolleu cantar en inglés pidgin: o pidgin é unha lingua simplificada, creada e usada por comunidades que non teñen unha lingua común nin coñecen dabondo outra para usala entre eles. Na Wikipedia poñen de exemplo o que sucedía coa escravitude nas colonias, que xuntaba persoas de lugares e linguas moi diferentes, ou o tipo de lingua coa que se comunican comerciantes e clientes que non teñen vocabulario común. Esta forma de inglés converteuse na lingua franca da maioría de África central e occidental, e parecíame interesante pola vontade dun artista político como Fela de escoller cantar nunha lingua desprestixiada pero aberta e acolledora. E quería tamén seguir por aquela parte de África.

Esta canción é “Batonga”, de Angélique Kidjo. Aquí fíxenlle un pouco de trampa a Xiana, porque lle preguntei se podía imaxinar o que significaba a palabra, pero esa palabra non significa nada en concreto. Angélique Kidjo conta que, cando era pequena, había rapaces que a molestaban a ela e outras rapazas cando ían á escola en Benín, o seu país natal. E inventou esa palabra para dicirlla a eles, como un código privado no que o importante era precisamente que eles non podían saber o que significaba. Ela di que para ela significa “déixame en paz, podo ser quen eu queira”. E a letra, que polo demais está en ioruba, significa “nena fermosa, es tan pobre pero bailas como unha princesa e fas o que che peta, e a xente rica da aldea ferve de rabia”. Tamén explica que de pequena inventaba palabras cando non podía entender as letras da música que escoitaba, e esa foi a maneira na que deu con “Batonga”, que é unha palabra desas que disfrutas pronunciando.

Agora imos volver a Europa, cunha canción que a min sóname un pouco a Emilio Cao.

Esta é Björk nos 80, e a canción (en islandés) chámase “O gato de Nadal”. É unha lenda islandesa na que hai un gato xigante e terrible que come os nenos e nenas que non teñen regalos, e entón as súas nais tecen e tecen para darlles roupa nova e que non os mate, especialmente aos máis novos. Non sei se a canción ten un aire de Nadal, pero a min paréceme que polo menos si que transmite esa especie de brutalidade que ten o folk. E hai outra canción brutal que quería poñer para ir acabando.

Aquí volvín facer trampa porque eu tampouco sei o que significa esta canción de Afrirampo máis aló do título (“Rapazas milagrosamente afortunadas”, ou algo así) e de que nalgún punto din “arigato”, que significa “grazas”. Pero mólame moitísimo e, como sempre escribo a sección pensando nas letras dos temas, non vía outra oportunidade clara de pinchar a Afrirampo. O feito de non saber o que din pareceume que viña ben para tratar o tema aquel de “cantar en raro”, que dicía Antón Reixa. Cando estas persoas escollen cantar en xaponés e non en inglés (que é o que farían ao longo da súa carreira Bjork ou Shonen Knife), ou en euskera e non en castelán, están construíndo unha relación de familiaridade máis intensa coa xente que teñen máis preto, e aínda así estamos aquí, na Radio Galega, construíndo unha conexión propia con esas palabras e esas voces que non se entenden, pero parecen transmitir algo moi fortemente. Todo é posible. Adwaith falaban de que o público inglés tenta facer cos seus temas o mesmo que fixemos nós ata agora: entender a mensaxe ou as emocións do tema dende a música e as melodías.

Ademais, esa idea de cantar en raro é relativa: espero que aquí o inglés siga sendo máis raro que o galego por moito tempo, e quería acabar pinchando a un dos meus grupos galegos favoritos, que ten catro ou cinco cancións en alemán. Un idioma moi famoso pero que, aquí, é raro. Son os Telephones Rouges, e a canción chámase “Siebenundachtzig” (“Oitenta e sete”). A letra (se a tradución está ben feita) fala de como se nos reduce a números, de como a realidade é confusa cando accedemos a ela mediada por ordenadores e cámaras, e de como estamos condenados a parecer libres na prisión do consumo. A música é a do derradeiro disco que sacaron, Disenso, que para min nunca deixa de ser misterioso.

Un tema e un tema #13: Cartos e “Xente bonita” de Lamprea Explosiva

 

lamprea.jpg

A finde pasada tocamos Zara con Lamprea Explosiva e Meus no Liceo Mutante e na Kominsky de Vigo e foi moi bonito, por cousas como as que describe “Xente bonita”, que é un himno para min dende a primeira vez que lla escoitei. Non podía quitala da cabeza e púxena neste Un tema e un tema para falar de cartos, creo que porque representa para min máis ou menos o contrario.

Podedes escoitar o programa enteiro (no que tamén se falou de subtítulos de cancións como os de Paxaradas_subt) aquí.

E podedes escoitar a sección (que empezaba con “Non teño diñeiro” de Aerolíneas Federales) aquí. Pinchei tamén a Oh Ayatollah, ABBA, Estopa, Gwen Stefani, Rihanna, Barrett Strong, Malandrómeda, Emilio José e Pony Bravo.

Hoxe quero falar de cartos. Pero é un pouco raro entrar nun sitio dicindo que queres falar de cartos. É como que é incómodo, non? A ninguén lle gusta esa xente que só sabe falar de cartos, e dá a sensación de que o diñeiro pode estropear calquera cousa, normalmente cando hai moito ou cando apenas hai ningún. Os cartos teñen ese aire sucio porque non se reparten con xustiza: se alguén ten moitos é habitual que sexa a costa de explotar a outras persoas. Se non se gastan en poñer máis camas nos hospitais é porque alguén decidiu que están mellor noutro sitio. Os cartos son tamén unha cousa triste porque poñen un valor á realidade. Pero queixarse é como moi de pobres.

E aínda así queixarse tamén ten a súa gracia, e é un dos privilexios de quen non ten un can, como cantan Oh Ayatollah en “Case todo é o que parece”. Este tema ten un aquel de odio de clase (a todos eses cabronazos das corbatas e dos barcos), pero sobre todo é unha canción sobre desexos frustrados. Cando se canta dende a posición de quen non ten cartos (que é o máis habitual no pop, aínda que quen cante sexa millonario), o desexo de telos está moi presente.

Porque tamén é de pobres soñar con nadar na abundancia, piscinas cheas de billetes, coches de gran cilindrada e esas historias. Por exemplo, na súa canción sobre cartos, Agnetha e Anni Frid de ABBA cantaban sobre o triste que é traballar noite e día para pagar facturas e que non lles quede un penique para elas. A solución que propoñen é atopar un marido rico para deixar o choio e vivir por fin. O asunto é ver que tipo de vida é esa se se fai realidade.

Isto é Estopa, concretamente “Suma y sigue”, a súa canción-fantasía sobre facerse ricos nun casino. Pero é unha fantasía triste. En parte porque a propia imaxinación de quen canta faino sentir fóra de lugar no seu propio soño, decepcionado cos viños caros e o resto de símbolos do triunfador, como o de levar unha “rubia despampanante” do brazo, ou o de comer caviar. E en parte pola presenza siniestra das máquinas comecartos: as falsas promesas do diñeiro, como as que fai Carlos Sobera na tele, son as que motivan a ludopatía. É o guai de Estopa, aínda que pareza un tópico: son auténticos, falan das cousas dunha maneira que é á vez poética e directa, e o que fan sempre transmite algunha verdade. E a verdade que saco eu de aquí é que os cartos son un fetiche.

ABBA gañaban a riqueza casando cun rico, Estopa xogando e Gwen Stefani nin sequera se preocupa en “Rich Girl” de dicir de onde ía sacalos. Só segue con ese fetiche: os cartos representan a ausencia de problemas e a satisfacción dos desexos. Neste caso eses desexos son máis sofisticados que os de Estopa, e inclúen encher o armario de roupa de John Galliano e Vivienne Westwood. Pero polo medio hai dous detalles interesantes: o primeiro é que os cartos representan para ela un empoderamento na súa relación cos homes.

O empoderamento é tamén o que podemos extraer, pero dunha maneira moito máis violenta, desta canción de Rihanna, na que vén dicir que mellor que teñas os meus cartos, porque ninguén fode a Rihanna. Os cartos representan o poder, pero están rodeados de xente disposta a facer cousas malas para conseguilos. Están rodeados de competencia, de supervivencia. Aí estaba o outro detalle interesante do tema de Gwen Stefani, porque advertía de que o amor da persoa á que lle canta vale máis que o ouro.

Aí chegamos a unha contraposición que me interesa, e que se repite. Diñeiro contra amor. Barrett Strong cantaba que as mellores cousas da vida son gratis, si, pero a el que lle dean a pasta. Que o amor está moi ben pero non paga as facturas. Os Beatles cantaron este tema, pero tamén escribiron “Can’t Buy Me Love”, que é máis ou menos o contrario: nel dicían que non se preocupaban moito polos cartos, porque non poden mercar o amor. É fácil non preocuparse polo diñeiro cando nadas en libras esterlinas, pero tamén é certo que deixar de lado o fetiche de facerse rico e as ganas de satisfacer desexos que non son reais pode axudarnos a ser máis felices, ou a andar menos distraídos co asunto de consumir.

Ese fetiche desmóntase coa realidade. Dicía ao principio que á xente non lle gusta falar de cartos, como se alguén fose xulgarte polo que gañas, pero deberíamos falar máis de cifras para que iso non suceda. As persoas non valen cartos, así que saber canto cobra cada quen só pode servir para saber se o reparto está ben feito: pensade na igualdade salarial entre mulleres e homes, que só se pode dar se sabemos os soldos de todo o mundo. Por exemplo, por cada colaboración aquí na Radio Galega cobro 50 euros. Onde están os números nas cancións? Os que atopei non son cifras moi impresionantes: o Hevi ten en “Levaetrae”, de Malandrómeda, tres euros estratéxicos. En “ALOHAnet”, Emilio José ten cinco euros e fai moita cousa con eles, nunha canción que axuda a pensar no diñeiro como unha construción cultural, un sistema arbitrario que podería non existir. Como tantas cousas que dámos por fixas.

A gran pregunta é, para min, que relación ten o que somos cos cartos. Os cartos son como un espello deformante: distorsionan a nosa imaxe e as relacións que temos coa xente e coas cousas que facemos. Eu pénsoo moito ao pensar na relación entre os cartos e a arte, que é unha cousa que sempre está ben tratar nun espazo cultural. No momento en que convertemos unha película, un libro ou unha canción nun produto, estamos permitindo que sexa o mercado o que decida o seu valor. Nós podemos crear a obra que queiramos, pero se pretendemos que sexa un traballo teremos que gustarlle a un público que nos dea de comer, ou quizais buscar un patrocinador que vexa na nosa arte un interese publicitario. Ou trampear todo iso e convencer a unha institución pública de que o noso novo disco é de interese xeral. Pero todo iso case sempre ten máis que ver coa aparencia que coa realidade.

“Mi DNI”, esta canción de Pony Bravo, resume bastante ben todo iso falando da industria da música alternativa: é difícil construír unha relación xusta ou verdadeira nun contexto inundado de falsidade, intereses e competencia. Pero seguramente pase igual en todas partes, aínda que as decisións non se tomen no cuarto de baño dun pub ou nun camerino. Se imos ao dentista se cadra preguntámonos se non estará recomendándonos máis tratamentos dos necesarios para cobrar máis. En cambio, se imos ao médico, como é público, preocuparémonos por se ten tempo para mirarnos ben e atopar todo o que temos. Para min o ideal sería xerar cada vez máis espazos nos que os cartos non importen demasiado, e, aínda que sone moi jipi, penso que iso se fai co amor, coa honestidade e coa solidariedade (ou repartindo a riqueza do mundo a partes iguais). Así que quería rematar todo este pensamento caótico poñendo un tema que para min crea un deses espazos cada vez que a escoito, e que fala de como a arte pode ser ese espazo. Non necesita falar de cartos, senón de todo o que fai que ser humano valga a pena: coñecer a alguén de verdade, expresarse, querer, sentirse queridos. É “Xente bonita”, de Lamprea Explosiva.

 

Un tema e un tema #12: Nadal e “Horas extra” de Ataque Escampe

ataque escampe.jpg

Hai unha semana ou así fun á Radio Galega a facer un especial sobre as cancións de Nadal desta sección, pero houbo algún problema co podcast e non puido subirse, así que desta vez só se pode ler o que dixen e ir escoitando os temas un a un. A foto de Ataque Escampe é de Alba Viñas. Antes da primeira canción tiven que poñer esta introdución:

Hoxe quería falar do Nadal e das cancións de Nadal. Cando escoitei este discurso famoso de Abel Caballero ao inaugurar as luces de Vigo chamoume a atención (entre moitas outras cousas) que a canción de inicio fose o “Happy Xmas (War Is Over)” de John Lennon e Yoko Ono. Dígoo porque esa é unha canción da súa etapa máis explicitamente política, que colle o sentimento de esperanza e de bos desexos destas datas e, en lugar de transformalo en frases banais, úsao para pedir o final da guerra, e para unha reivindicación de igualdade entre razas, e entre xente rica e xente pobre. O que pasa é que nese contexto, no que dous meses de decoración de Nadal do concello supoñen 1 millón de euros de investimento e dous meses de axudas de emerxencia social supoñen 77.000, o contido da canción queda desactivado ou convertido en ironía. Só representa unha canción de Nadal calquera. Eu tería collido unha canción viguesa que xa me parece irónica de por si e conecta moito mellor co espírito da iluminación de Abel*.

Isto é “Nieve en el ático”, de Seda. Ten un videoclip rodado precisamente nas luces de Vigo, e é unha panxoliña bailable e pegadiza que a min me transmite o lado oposto á de John e Yoko: en lugar de preocupación, despreocupación. No Nadal a xente pasea, canta e, sobre todo, consume. É un momento case de felicidade autoimposta que tamén se transmite ás cancións. E pensando en como o Nadal aparece nas cancións case parece que se repiten eses dous extremos. A min pásame cos dous primeiros temazos que me veñen á cabeza cando se achegan as festas, que son eses dos que o Día de Reis xa estás farto pero once meses despois pídechas o corpo.

Hai un artigo de Adam Ragusea na revista Slate que fala de como este tema de Mariah Carey é a panxoliña recente que a xente máis escoita, e de como conecta coa tradición dese xénero. Está composta cunha harmonía propia dos standards da música estadounidense de antes do rock and roll, aqueles que podía cantar xente como Dean Martin ou Bing Crosby. Usa acordes máis propios do jazz, que van fóra do maior e menor e que inclúen incluso o que chaman o “acorde de Nadal”: un acorde de cuarta cunha sexta engadida, que crea unha sensación acolledora. Pero claro, a instrumentación é rítmica e alegre, máis propia do rhythm and blues e de clásicos navideños de Motown ou Phil Spector, e por iso é perfecta para entrar no estado de euforia romántica de pelis como Love Actually. Pero seguindo a reprodución automática de YouTube, o estado de ánimo cambia inmediatamente coa canción de Nadal que máis me gusta das que sonan nos centros comerciais.

[Aquí Xiana contou que “Last Christmas” é un tema importante para ela porque foi a primeira canción en inglés da que aprendeu a letra]

En “Last Christmas”, de Wham!, todo o aspecto eufórico e festivo do Nadal está ausente. É simplemente o ambiente no que sucede unha historia de desamor con todo o triste: soidade, rexeitamento e traizón. O videoclip traslada esas sensacións dunha maneira bastante cutre, pero a canción consegue que se transmita esa atmosfera do Nadal coa presenza dunhas campás e claro, empezando a letra coas dúas palabras do título. É tan conciso que é brillante, porque parece que nestas datas, cando o contexto te bombardea coa obriga de ser feliz, os dramas doen máis.

Ese contraste é común a “Cause”, a canción na que Rodriguez empeza contando que perdeu o seu traballo dúas semanas antes do Nadal. O tema só ten guitarra, voz e logo un arranxo de cordas que fai esa intimidade algo épico e sobrecolledor. Estaba no derradeiro disco de Rodriguez, que fracasou e foi despedido pola compañía dúas semanas antes do Nadal, coma se fose unha premonición. Só volveu á vida pública corenta anos despois co documental Searching for Sugar Man. A canción tamén fala da guerra de Vietnam (igual que John e Yoko), de amores perdidos (igual que George Michael) e de drogas e alcohol, igual que a que é seguramente a miña canción favorita de Nadal, que empeza cun dos personaxes pasando a Noiteboa na cela para borrachos dunha comisaría.

“Fairytale of New York”, dos Pogues e Kirsty MacColl, introdúcese como un recordo dende esa comisaría, e a canción cambia a ambientación e a música para facernos contrastar o presente e o pasado. O pasado é un diálogo entre unha parella, no que nun principio hai esperanza, alegría e baile (mesmo está tocando Frank Sinatra) e logo unha estrofa de insultos entre eles que remata con algo así como “a tomar polo cú o Nadal / oxalá sexa o noso último”.

Hai algún outro temazo na tradición de cagarse no Nadal (como “Black Christmas” de Poly Styrene), pero este paréceme un tema fantástico porque ten algo da épica e emoción das celebracións e tamén todo o contrario, en vez de ser unha canción que provoca un só sentimento. É unha canción que me fai virme arriba e virme abaixo. Pero, ademais de ser unha canción de Nadal, esta é tamén unha canción sobre Nova York, e fai falta que vaiamos saíndo do mundo anglosaxón, que sempre o concentra todo.

Por exemplo, as cancións de Nadal tenden a ter un ambiente invernal, pero con esta de Chico Buarque pasa outra cousa porque no Brasil o verán comeza en decembro, así que pode falar de como a rapazada durme coa xanela aberta, e acompañar a alegría das datas cunha atmosfera moito máis lixeira. Na música de Brasil tamén atopei unha canción de Nadal que non se me parece a ningunha das demais.

O “Poema de Natal” de Vinicius de Moraes é profundo sen ser dramático, como se se puidese pasar por riba desa división que fixen antes entre cancións feitas dende a preocupación e cancións feitas dende a despreocupación. Falando do Nadal, fala de amor e de morte como o que son: dúas cousas indisociables. Pero é un tema sen tradición, nin para adiante nin para atrás, e quería ir rematando falando de tres temas de Nadal feitos en Galicia (fóra das panxoliñas máis puras) que si que teñen antecedentes.

Esta canción do Xabarín e a Xababanda, con letra de Manolo Romón e música de Pablo Novoa, ten un toque ao soul das Ronettes ou de Motown (de feito, ten unha progresión que parece a de “Dancing In The Street”) que podiamos ver en Mariah Carey, e tamén usa ese símbolo do fogar como lugar acolledor no inverno. O que pasa é que, sendo unha canción galega e despreocupada, para min é unha canción sobre eses días que a xente emigrada pasa na casa e que non chegan a nada. Pero iso é unha interpretación completamente arbitraria.

Outro dos que poderían ser os clásicos da canción de Nadal galega máis recente é a “Panxoligna de amor R5” da Familia Caamagno. Neste caso o curioso é que, aínda que no musical ten moito máis que ver coa tradición de cancións do Nadal no rock and roll e o garaxe (onde podes atopar a Chuck Berry, que tamén versionaron eles, aos Sonics, aos Ramones ou aos Kinks), o retrouso devólvenos a Mariah Carey, porque di “só te pido a ti, só te quero a ti de reghalo de Nadal”. Ao mesmo tempo, e sendo unha canción de amor, tamén é unha canción crítica coa dinámica do consumo (“polo Nadal, desligada enteira estás / e se non ris e non consumes onde vas?”), e arredor do consumo está dalgunha maneira o tema co que quero pechar hoxe, que está na tradición dos dramas de Nadal (como “Last Christmas”, por exemplo) e ten tamén un personaxe masculino e outro feminino (como “Fairytale of New York”). “Horas extra”, de Ataque Escampe con Ran Xing Zang e Wallis Chan, transcorre nun restaurante asiático chamado “A boca do Dragón”, onde o protagonista busca refuxio logo de estragarlles o Nadal aos seus pais. A personaxe feminina conta a súa visión da situación en chinés e non entendemos nada**. É triste, pero tamén é gracioso e esa mestura chega ao corazón, como pode suceder coas festas e como pasa case sempre cos mellores momentos de Ataque Escampe. A ver se o 2019 vai un pouco mellor.

 

* Despois de ter xa pechado o programa estaba escoitando aos Resentidos e dinme conta de que eles xa falaran basicamente do asunto das luces de Vigo en “O belén da Caixa”: “Non hai ideoloxías / non hai clases sociais / nin distinción de sexos / nin de relixións / todos van visitar o Belén / o Belén da Caixa / Vigo é Nazaret”. Igual é unha cousa que está na identidade da cidade ou algo.

** Bueno, probei a traducilo co tradutor de Google pero non me daba moita confianza e non tiña tempo a contar toda a letra. Esta versión de debaixo ten uns subtítulos que son algo distintos do que dicía Google pero veñen confirmar o patetismo da historia: “Cada sábado vén aquí / despois vai ao karaoke / é un pouco triste velo / leva unha vida tranquila / vive cos pais / algún día pedirame matrimonio / naturalmente direille que non”. Puxen a do disco porque me gusta moito o arranxo do saxo.