Un tema e un tema #12: Nadal e “Horas extra” de Ataque Escampe

ataque escampe.jpg

Hai unha semana ou así fun á Radio Galega a facer un especial sobre as cancións de Nadal desta sección, pero houbo algún problema co podcast e non puido subirse, así que desta vez só se pode ler o que dixen e ir escoitando os temas un a un. A foto de Ataque Escampe é de Alba Viñas. Antes da primeira canción tiven que poñer esta introdución:

Hoxe quería falar do Nadal e das cancións de Nadal. Cando escoitei este discurso famoso de Abel Caballero ao inaugurar as luces de Vigo chamoume a atención (entre moitas outras cousas) que a canción de inicio fose o “Happy Xmas (War Is Over)” de John Lennon e Yoko Ono. Dígoo porque esa é unha canción da súa etapa máis explicitamente política, que colle o sentimento de esperanza e de bos desexos destas datas e, en lugar de transformalo en frases banais, úsao para pedir o final da guerra, e para unha reivindicación de igualdade entre razas, e entre xente rica e xente pobre. O que pasa é que nese contexto, no que dous meses de decoración de Nadal do concello supoñen 1 millón de euros de investimento e dous meses de axudas de emerxencia social supoñen 77.000, o contido da canción queda desactivado ou convertido en ironía. Só representa unha canción de Nadal calquera. Eu tería collido unha canción viguesa que xa me parece irónica de por si e conecta moito mellor co espírito da iluminación de Abel*.

Isto é “Nieve en el ático”, de Seda. Ten un videoclip rodado precisamente nas luces de Vigo, e é unha panxoliña bailable e pegadiza que a min me transmite o lado oposto á de John e Yoko: en lugar de preocupación, despreocupación. No Nadal a xente pasea, canta e, sobre todo, consume. É un momento case de felicidade autoimposta que tamén se transmite ás cancións. E pensando en como o Nadal aparece nas cancións case parece que se repiten eses dous extremos. A min pásame cos dous primeiros temazos que me veñen á cabeza cando se achegan as festas, que son eses dos que o Día de Reis xa estás farto pero once meses despois pídechas o corpo.

Hai un artigo de Adam Ragusea na revista Slate que fala de como este tema de Mariah Carey é a panxoliña recente que a xente máis escoita, e de como conecta coa tradición dese xénero. Está composta cunha harmonía propia dos standards da música estadounidense de antes do rock and roll, aqueles que podía cantar xente como Dean Martin ou Bing Crosby. Usa acordes máis propios do jazz, que van fóra do maior e menor e que inclúen incluso o que chaman o “acorde de Nadal”: un acorde de cuarta cunha sexta engadida, que crea unha sensación acolledora. Pero claro, a instrumentación é rítmica e alegre, máis propia do rhythm and blues e de clásicos navideños de Motown ou Phil Spector, e por iso é perfecta para entrar no estado de euforia romántica de pelis como Love Actually. Pero seguindo a reprodución automática de YouTube, o estado de ánimo cambia inmediatamente coa canción de Nadal que máis me gusta das que sonan nos centros comerciais.

[Aquí Xiana contou que “Last Christmas” é un tema importante para ela porque foi a primeira canción en inglés da que aprendeu a letra]

En “Last Christmas”, de Wham!, todo o aspecto eufórico e festivo do Nadal está ausente. É simplemente o ambiente no que sucede unha historia de desamor con todo o triste: soidade, rexeitamento e traizón. O videoclip traslada esas sensacións dunha maneira bastante cutre, pero a canción consegue que se transmita esa atmosfera do Nadal coa presenza dunhas campás e claro, empezando a letra coas dúas palabras do título. É tan conciso que é brillante, porque parece que nestas datas, cando o contexto te bombardea coa obriga de ser feliz, os dramas doen máis.

Ese contraste é común a “Cause”, a canción na que Rodriguez empeza contando que perdeu o seu traballo dúas semanas antes do Nadal. O tema só ten guitarra, voz e logo un arranxo de cordas que fai esa intimidade algo épico e sobrecolledor. Estaba no derradeiro disco de Rodriguez, que fracasou e foi despedido pola compañía dúas semanas antes do Nadal, coma se fose unha premonición. Só volveu á vida pública corenta anos despois co documental Searching for Sugar Man. A canción tamén fala da guerra de Vietnam (igual que John e Yoko), de amores perdidos (igual que George Michael) e de drogas e alcohol, igual que a que é seguramente a miña canción favorita de Nadal, que empeza cun dos personaxes pasando a Noiteboa na cela para borrachos dunha comisaría.

“Fairytale of New York”, dos Pogues e Kirsty MacColl, introdúcese como un recordo dende esa comisaría, e a canción cambia a ambientación e a música para facernos contrastar o presente e o pasado. O pasado é un diálogo entre unha parella, no que nun principio hai esperanza, alegría e baile (mesmo está tocando Frank Sinatra) e logo unha estrofa de insultos entre eles que remata con algo así como “a tomar polo cú o Nadal / oxalá sexa o noso último”.

Hai algún outro temazo na tradición de cagarse no Nadal (como “Black Christmas” de Poly Styrene), pero este paréceme un tema fantástico porque ten algo da épica e emoción das celebracións e tamén todo o contrario, en vez de ser unha canción que provoca un só sentimento. É unha canción que me fai virme arriba e virme abaixo. Pero, ademais de ser unha canción de Nadal, esta é tamén unha canción sobre Nova York, e fai falta que vaiamos saíndo do mundo anglosaxón, que sempre o concentra todo.

Por exemplo, as cancións de Nadal tenden a ter un ambiente invernal, pero con esta de Chico Buarque pasa outra cousa porque no Brasil o verán comeza en decembro, así que pode falar de como a rapazada durme coa xanela aberta, e acompañar a alegría das datas cunha atmosfera moito máis lixeira. Na música de Brasil tamén atopei unha canción de Nadal que non se me parece a ningunha das demais.

O “Poema de Natal” de Vinicius de Moraes é profundo sen ser dramático, como se se puidese pasar por riba desa división que fixen antes entre cancións feitas dende a preocupación e cancións feitas dende a despreocupación. Falando do Nadal, fala de amor e de morte como o que son: dúas cousas indisociables. Pero é un tema sen tradición, nin para adiante nin para atrás, e quería ir rematando falando de tres temas de Nadal feitos en Galicia (fóra das panxoliñas máis puras) que si que teñen antecedentes.

Esta canción do Xabarín e a Xababanda, con letra de Manolo Romón e música de Pablo Novoa, ten un toque ao soul das Ronettes ou de Motown (de feito, ten unha progresión que parece a de “Dancing In The Street”) que podiamos ver en Mariah Carey, e tamén usa ese símbolo do fogar como lugar acolledor no inverno. O que pasa é que, sendo unha canción galega e despreocupada, para min é unha canción sobre eses días que a xente emigrada pasa na casa e que non chegan a nada. Pero iso é unha interpretación completamente arbitraria.

Outro dos que poderían ser os clásicos da canción de Nadal galega máis recente é a “Panxoligna de amor R5” da Familia Caamagno. Neste caso o curioso é que, aínda que no musical ten moito máis que ver coa tradición de cancións do Nadal no rock and roll e o garaxe (onde podes atopar a Chuck Berry, que tamén versionaron eles, aos Sonics, aos Ramones ou aos Kinks), o retrouso devólvenos a Mariah Carey, porque di “só te pido a ti, só te quero a ti de reghalo de Nadal”. Ao mesmo tempo, e sendo unha canción de amor, tamén é unha canción crítica coa dinámica do consumo (“polo Nadal, desligada enteira estás / e se non ris e non consumes onde vas?”), e arredor do consumo está dalgunha maneira o tema co que quero pechar hoxe, que está na tradición dos dramas de Nadal (como “Last Christmas”, por exemplo) e ten tamén un personaxe masculino e outro feminino (como “Fairytale of New York”). “Horas extra”, de Ataque Escampe con Ran Xing Zang e Wallis Chan, transcorre nun restaurante asiático chamado “A boca do Dragón”, onde o protagonista busca refuxio logo de estragarlles o Nadal aos seus pais. A personaxe feminina conta a súa visión da situación en chinés e non entendemos nada**. É triste, pero tamén é gracioso e esa mestura chega ao corazón, como pode suceder coas festas e como pasa case sempre cos mellores momentos de Ataque Escampe. A ver se o 2019 vai un pouco mellor.

 

* Despois de ter xa pechado o programa estaba escoitando aos Resentidos e dinme conta de que eles xa falaran basicamente do asunto das luces de Vigo en “O belén da Caixa”: “Non hai ideoloxías / non hai clases sociais / nin distinción de sexos / nin de relixións / todos van visitar o Belén / o Belén da Caixa / Vigo é Nazaret”. Igual é unha cousa que está na identidade da cidade ou algo.

** Bueno, probei a traducilo co tradutor de Google pero non me daba moita confianza e non tiña tempo a contar toda a letra. Esta versión de debaixo ten uns subtítulos que son algo distintos do que dicía Google pero veñen confirmar o patetismo da historia: “Cada sábado vén aquí / despois vai ao karaoke / é un pouco triste velo / leva unha vida tranquila / vive cos pais / algún día pedirame matrimonio / naturalmente direille que non”. Puxen a do disco porque me gusta moito o arranxo do saxo.

Advertisements

Un tema e un tema #7: Dúbidas e “En el océano” de Aries

isaaltaaries

Despois de ter esta idea atopei que había un programa do Theme Time Radio Hour de Bob Dylan sobre preguntas que podería ter relación, pero bueno, como isto é bastante autobiográfico tampouco é que se pareza en nada. Desta vez pinchei “Leire Martínez/Paseamos xuntos” de Emilio José, “Qué puedo hacer” de Los Planetas, “¿Y cómo es el?” de José Luis Perales, “What’s Love Got to Do With It” de Tina Turner, “Will You Still Love Me Tomorrow” das Shirelles, “Is That All There Is?” de Peggy Lee, “E agora que?” dos Resentidos, “Navajero” de Vietnam, “Coches abandonados” de Dois e “En el océano” de Aries, que vai enteira ao final do enlace de Soundcloud.

Hoxe quería falar das dúbidas. Estiven un tempo dándolle voltas ao asunto e inventeime a conclusión de que a canción é unha forma na que é máis fácil afirmar cousas rotundamente que facer preguntas, ou que cuestionarse a un mesmo. Pero claro… entráronme dúbidas a min tamén! Porque a verdade é que é unha afirmación arbitraria da que non estou seguro. Porque non tardaron en ocorrérseme algunhas cancións que falan de dúbidas, aínda que case todas eran amorosas.

Dentro do asunto do amor é bastante fácil que un narrador se faga preguntas, e ás veces preguntas retóricas (¿Y quién es el?, How deep is your love?, Why does love got to be so sad?, Will you still love me tomorrow?) E no medio de todo isto din con “Is that all there is?”, que me parece unha pregunta moito máis interesante. Iso é todo?

Na canción, Peggy Lee canta sobre a decepción que lle supoñen as cousas que debían ser fantásticas, excitantes, experiencias únicas. Non só o amor, senón tamén un incendio que converteu a súa casa en cinzas, e tamén a primeira vez que foi ao circo, e tamén, para acabar, a propia idea da morte. E interésanme esas dúbidas que veñen despois da decepción, que veñen despois dunhas expectativas que non se cumpren.

A dúbida existencial que cantaban os Resentidos en “E agora que?” é a que máis escoito ao meu redor, entre amigos ben estudiados con traballos precarios ou emigrados porque parecía a opción menos mala. Ao final, o problema acaba sendo o mesmo para os que fan o que se supón que teñen que facer que para os que non saben moi ben que facer: o tempo pasa e hai unha presión que nos di, ao facernos maiores, que chegado un punto teremos que ternos convertido nalgo. Pero sempre somos algo.

Xusto a semana pasada lía a Sylvia Plath falar do mesmo coa metáfora dunha figueira: “Quería todos e cada un dos figos, pero escoller un significaba perder todos os demais. E mentres sentei aló, incapaz de decidirme, os figos comezaron a apodrecer, volverse negros e caer un por un ao chan diante dos meus pés”. Sexa na vida ou nas cancións, nas películas ou nos libros, paso media vida escoitando xente que fala sobre ese proceso de escoller e construír a súa identidade. Escoito fascinado as mesmas cousas unha e outra vez, pero logo nunca saco unha solución aos problemas: están o agobio e a amargura de ter que renunciar a unhas cousas para conseguir outras, pero tamén a xente que se volve cínica e a que busca algo máis grande ao que pertencer para atopar respostas. Unha relixión, unha tribu urbana, unha escena musical ou unha banda callejera.

O que me pregunto é se algún día isto deixará de interesarme. E, se iso sucede, que é o que vai significar para min. Ao mellor é que madurei e por fin me convertín nun pureta e podo afirmar cousas como se as soubera. Pero por agora sinto unha mezcla de envexa e desprecio pola xente que parece que o ten todo claro, porque é a que logo fixa as expectativas. A xente que dubida sufre, pero ser crítico e facerse preguntas debería ter un premio. Non o de chegar a un sitio, senón o do propio camiño. Así que quería celebrar iso e escoller un tema para quen non teña claro o seu sitio, porque a música ás veces pode ser unha certeza á que agarrarse. Moitas veces penso que o último disco de Aries vai precisamente de buscar eses puntos de apoio en cousas como as cancións ou a natureza. E precisamente nun tema que se chama “En el océano” atopei a dúbida máis inesgotable de todas: “Ha cambiado todo o he cambiado yo?”.

Un tema e un tema #2: Linguas para cantar e “O son da lingua” dos Resentidos

resentidoas.jpg

Teño certa obsesión co asunto de que lingua empregar para cantar, como se le debaixo. Pregunteille a unha lista bastante grande de grupos por que cantaban en inglés, probablemente en tono de reproche ou con certa superioridade moral outorgada polo feito de estar peneque. Tamén lle preguntei, como indico debaixo, a xente que deixou de cantar en inglés, e, rizando o rizo, a xente angloparlante para que me deran a razón sinalando o absurdo do asunto (véxase o exemplo de Mike Watt). Tentei resumir iso sendo un pouco menos totalitario e incluíndo o punto de vista de Caetano Veloso en “Verdade Tropical”, un libro que me parece moi útil para ler dende a perspectiva dun galego e ver se deixamos de asumir acriticamente o rollo anglófilo.

Os temas que puxen son: “Son de la loma” de Willie Chirino e Roberto Torres, “Isla de Encanta” dos Pixies, “Twilight of the mind” de Puma Pumku, “Lingua” de Caetano Veloso, “A palavra da terra” de Liska e “O son da lingua” dos Resentidos, que está completa ao final do clip de Soundcloud. Todos temazos menos o de Liska, creo.

Hoxe vou falar de linguas para cantar. Nos últimos dous anos estiven facendo entrevistas para a Revista Porno, e unha das miñas obsesións era preguntarlles aos grupos que cantaban en inglés por que o facían. Tamén lles preguntei aos que deixaron de facelo. Isa Aries, por exemplo, díxome algo que se parece bastante ao que vivín cos grupos que tiña no instituto: “Cando empecei a tocar todo o mundo cantaba en inglés. Era unha cousa que nin te planteabas, porque os grupos que cantaban en castelán tiñan como unha aura rancia e non encaixaban na tradición anglosaxona de grupos que nos gustaban.” Seguramente somos vítimas de certo imperialismo cultural, e eu reaccionei a iso. Pasei de crer que cantar en inglés é máis guai a crer que facelo indicaba o que me pasaba a min cando era adolescente: as ganas de imitar referentes tapaban as ganas de dicir algo meu.

Pero hai outras explicacións. Nunha desas entrevistas, Amadeo de Puma Pumku díxome que as letras lle parecían secundarias e que no rock and roll non teñen que entenderse demasiado. Pode ser, pero paréceme moito luxo renunciar ao elemento máis intelixible dunha canción e ao medio máis universal de expresión que temos. Se unha canción é boa, dáche un lugar maravilloso para transmitir as túas ideas e as túas sensacións. A min iso lévame a usar a lingua na que penso, sabendo que é comprensible para a gran maioría de quen vaia escoitalo. A miña nai e a miña avoa non falan inglés: se vou a outro país xa mirarei de traducir as letras. Pero cando escoito a un grupo español cantando en inglés tardo un rato en deixar de preguntarme por que o fan, e que están querendo dicirme. Necesito un esforzo para identificarme coas cancións, incluso cando me gustan. A ninguén máis lle chama a atención esa barreira de comunicación?

Evidentemente, sei que isto é problema meu e da miña maneira de escoitar música, pero é que me dá rabia que o inglés se metera na nosa maneira de vivir ata converter os barbeiros en barber shops, porque tamén fixo que cantar na lingua na que pensas non sexa unha opción natural. Primeiro habería que recoñecer o absurdo de todo isto. Logo de pensar cantas das nosas decisións artísticas as toma outra xente por nós, podemos atopar maneiras de reaccionar. En Verdade Tropical, a memoria de Caetano Veloso sobre o tropicalismo, Caetano propuña un método que non se me tería ocorrido para protestar contra a imposición do inglés: cantar en inglés. “Se nos bombardeaban todo o tempo co inglés, tiñamos dereito a usalo como puidéramos. Xa que as emisoras brasileiras puñan máis música en inglés que en portugués e os comercios o utilizaban nas súas embalaxes, eslógans e carteis, podiamos devolverlle ao mundo o noso inglés mal aprendido, e convertelo nun vehículo de protesta contra a opresión que él mesmo nos impuña.”

Utilizar unha lingua ou outra é así, seguramente, unha decisión política. Pero se o penso co galego, paréceme triste que usalo poida ser lido como unha toma de posición, ou un xesto de resistencia, antes que como unha cousa normal. Así que ultimamente celebro aos grupos que cambian de lingua (porque ningún cambia ao inglés) ou aos que as mesturan como lles cadra. Que quen non usa o galego para falar poida usalo para cantar é bonito. Xa o dixo Gloria Lago: “las lenguas son riqueza”. Pensando niso, a conclusión lóxica é pinchar unha canción dos Resentidos que vén dicir o mesmo: “o son da lingua é para gosar”.