Falando con Teresa Ferreiro sobre os concertos de hoxe en día

Foto de Denís Estévez

No seu momento tiña moito lío e non puiden subir esta colaboración no Diario Cultural Zeta na que falei un pouco con Teresa Ferreiro sobre as súas sensacións e ideas arredor dos directos tal como están sendo no presente. Desde que fixen a colaboración vin algún concerto máis e a situación non é exactamente a mesma, pero a idea non era tampouco falar de normativas, senón máis ben do espírito dos concertos. Pódese escoitar aquí e ler debaixo.

No tempo que levo facendo estas colaboracións no programa falei directa ou indirectamente de bastantes novidades musicais (Tulip, Los Rastreadores, Columna Vegana…) pero non falei de directos, seguramente porque durante boa parte do tempo nin sequera os houbo. Agora empeza a habelos, pero case todos dunha forma diferente, así que quixen falar cunha persoa que os vivise como artista para ver de que maneira cambiara a súa experiencia e a súa maneira de traballar. Escollín a Teresa Ferreiro, que fai unha chea de cousas (como podedes ver se clicades no seu nome, que leva un linktree cunha morea de enlaces diferentes), e entre todas elas é DJ e xestora cultural, en proxectos como Ruido de Fondo.

Teresa: A min si me afectou moito, porque eu fago sesións de DJ, que obviamente sempre as teño que adaptar ao contexto no que vou pinchar, e agora o único que fixen foi durante o día e coa xente sentada e mirándome a min, que realmente non fago nada máis que mover as mans. Entón si que cambiou moito como fago agora as cousas: a música que fago tento que non sexa tanto de baile senón máis de escoita, agora tento levar visuais, o cal está ben (porque non ten sentido que a xente estea mirándome a min; creo que os djs non somos músicos, nese sentido non damos espectáculo en vivo e en ocasións creo que a nosa presenza debería ser practicamente invisible).

Seguramente, o estilo inflúe no tipo de adaptación que fai falla para os concertos destes últimos tempos. Interesábame falar con Teresa porque pinchou no ciclo VanGal no Museo do Pobo Galego, e foi un dos últimos concertos que vin ata o de agora, pero co público sentado nos bancos da igrexa de Bonaval en lugar de estar bailando, como sería o habitual. Hai música máis adaptada (ou pensada directamente) para un público sentado ou mesmo á escoita na casa ou no coche, pero hai xéneros que dalgunha forma só están completos en contextos colectivos ou nos que hai certo movemento ou contacto físico, como por exemplo o punk ou iso, a música de baile.

Teresa: O que máis me irrita de todo isto é que creo que non se lle dá a importancia que ten este tipo de ritual social. Isto de feito lémbrame unha conversa que tiven con Meemo Comma que é unha produtora de música electrónica, que mencionou un documental da BBC que se chama God on the Brain e que fala (creo, non vin o documental, dígoche o que me dixo) de que o lóbulo temporal do cerebro está conectado, é a parte que se excita cando temos experiencias que consideramos de tipo relixioso ou espiritual, e que nas raves se produce un efecto similar no cerebro. Tamén di que a xente experimenta no lóbulo temporal, que se estimula coa música e co baile, algunha xente iso resúltalle máis excitante (ou excítase máis esa parte) que co sexo. Supoño que depende da música que escoites e do sexo que teñas, pero en xeral estou de acordo.

Xa que logo, como artista Teresa Ferreiro fixo cambios nas súas sesións para adaptalas ás circunstancias nas que pode traballar. Noutros casos aparecen outras solucións para a música en directo. En España falouse bastante dese concerto de Love of Lesbian en Barcelona, para 5.000 persoas e cun test de antíxenos que permitía que a xente non tivese que gardar a distancia social (e con voces en contra advertindo de conflitos de intereses e dúbidas sobre a xustificación científica da seguridade do evento). A última vez que fun cortar o pelo a miña perruqueira díxome que ao seu fillo lle pasaran publicidade da Pelícano na Coruña e que ía abrir tamén para unha “proba piloto” cunha entrada que incluía PCR. En Oklahoma, os Flaming Lips fixeron uns concertos nos que cada persoa do público estaba dentro dunha burbulla inflable que incluía un altavoz para corrixir a perda de son, unha botella de auga, un ventilador e un signo para erguelo se alguén estaba afogando ou tiña que ir ao baño.

Pensando neste último caso, vese que aínda hai que perfeccionar os métodos, e tamén que moitas das solucións (ou das facilidades) parecen chegar antes para os macroeventos e grupos grandes que para os proxectos e locais que teñen uns recursos máis limitados. Aínda así, é cuestión de cada quen botarlle imaxinación, e nesa liña Teresa faloume dunha idea virtual como a da organización queer Club Quarantine, que xurdiu máis desde a comunidade.

Teresa: O que fixeron foi crear espazos dixitais onde a xente puidese entrar nese mundo de festa alternativa. Había zonas, distintas habitacións con distintos djs, distintos espectáculos visuais… Creo que había un baño tamén, onde supoño que podes entrar nun chat e falar coa xente, coma se fala no baño do club, o mesmo… eu non entrei no baño dixital ese, pero non sei, imaxínome como a mítica persoa vomitando nunha esquina… paréceme divertido. Realmente é unha boa resposta a todo isto e si que creo que agora moitas das actividades sociais que facemos fanse de forma virtual e iso fixo tamén que mellorase moito, por exemplo os artistas agora 3D estendéronse moito, está dándoselle máis importancia (polo menos no mundo da arte) ao que fan, á xente que fai visuais…

Neste caso vemos que parece haber por agora dúas liñas fundamentais: estar cada quen na súa casa comportándose como queira, ou estar con outra xente pero con limitacións ao que podemos facer. É bonito desenvolver ideas para resistirnos a perder esa dimensión física e de comunidade que ten a música. Supoño que moita da xente que se dedica a ela (sexa facéndoa ou organizándoa) aprendeu novos recursos e inventou solucións para non perder todo isto, e é probable que o que escoitemos nos próximos anos vaia estar marcado por estas circunstancias (mesmo se tenta facer como se o covid nunca existise). Pero por outra parte segue sendo frustrante, porque crea moita presión sobre o feito de ir a un concerto: agora temos que planealo todo con tempo e parece que ten que gustarnos, pero boto de menos a rutina de ir a un local calquera un día entre semana, atoparme coa xente que está sempre alí e decidir que o concerto non me interesa e esperar na porta falando. E tamén é frustrante o feito de que as normas parezan ás veces algo arbitrarias.

Teresa: a min dáme moita rabia o de sentarnos, non o comprendo moi ben. Non sei moi ben de que maneira se ti estás parada nun sitio concreto ou non estás tocando xente non sei de que maneira afecta que ti esteas bailando, movéndote ao ritmo da música… como vai estender iso o coronavirus? Non sei se é para que podan controlarnos mellor, pero paréceme que é ter moi pouca confianza na xente. De feito recordo que eu vin que nun evento facían algo que me pareceu moi lóxico e intelixente, que foi debuxar círculos no chan, e entre cada círculo había distanciamento e a xente podía dentro do seu círculo bailar. Ti aínda estás distanciado do resto da xente, non os chegas a tocar pero si que sintes que aínda que estás un pouco lonxe estades bailando xuntos. Paréceme unha moi boa solución que en España non a vin. E a min tamén me pasou en Bruxelas, nun evento no que podías moverte con liberdade, podías estar preto da xente pero non podías bailar, que iso pareceume o absurdo máis absoluto. E había xente que igual bailaba un pouco pero non con moito ritmo e a seguridade non lles dicía nada. E [risas] vías que outra xente igual se notaba máis que sabía bailar e ían por elas e dicíanlles que por favor parasen, que aí tamén me fixo reflexionar sobre que é bailar, non? Porque eu podía moverme, podía mover o corpo como quixera pero no momento en que o movese ao ritmo da música íanme parar. Iso que sentido ten?

Moito sentido parece que non ten, aínda que como este texto está máis baseado nas miñas impresións e as de Teresa que en ler estudos científicos ou o BOE tampouco quero aventurarme demasiado. É bailar algo perigoso ou subversivo? En 2019 pareceríame unha idea un pouco anacrónica no noso contexto, pero o feito de que non sexa posible facelo e non teñamos claro por que igual quítame a razón. Dáme un pouco de rabia non poder rematar isto cunha conclusión minimamente sabia máis aló de pedir “libertad” porque quero poder ir a concertos todo o tempo, ver a toda a xente que aprecio moito e que só vía alí, nalgúns bailar e cantar e pasar calor e noutros estar sentado ao fondo ou marchar coa xente que fuma na porta. Ademais, como pedir “libertad” para facer o que nos peta pasando por riba das consecuencias para outras persoas está mal, o que pido é imaxinación, a ver se damos cunha maneira de recuperar estas cousas bonitas que non moven centos de miles de euros e unha chea de postos de traballo.

Proxecto Rizoma: investigando o underground galego

Descrición da foto non dispoñible
As imaxes do texto están collidas das redes do Proxecto Rizoma, e o logo é de Laura Calvo

No Diario Cultural Zeta do pasado domingo estiven falando con Antonio Méndez sobre o Proxecto Rizoma, unha iniciativa de divulgación arredor da música underground galega (en forma de páxinas en Instagram, Facebook e YouTube e centrada no punk, o metal e o rock) que promove a investigadora Estefanía Tarrío, a quen lle fixen unha serie de preguntas. Contoume máis do que nos deu tempo a tratar na radio, así que vai debaixo un texto algo máis extenso que o podcast, que pode escoitarse neste enlace.

Na última colaboración que fixen no Diario Cultural Zeta dáballe un pouco de voltas ao difícil que é falar de música ás veces. En realidade, normalmente é moito máis agradecido aproveitar a música para falar doutras cousas que suceden arredor, e este é un destes casos: ao falar dun proxecto de divulgación como o Proxecto Rizoma partimos da música para falar de investigación, de memoria, dos medios e a hexemonía, de modelos de participación na cultura… e, máis implicitamente ou menos dependendo do caso, das implicacións políticas de todas estas cousas.

Que ten de especial unha iniciativa como esta? Non é que difundir a cultura galega máis aló do maioritario sexa algo novidoso: desde o audiovisual apareceron unha chea de proxectos que me parecen moi interesantes (como Excultura ou, no seu momento, Vúmetro), na prensa propiamente underground aparecen e desaparecen fanzines, blogs, podcasts ou programas de radio que lle prestan máis ou menos atención, e mesmo os medios máis convencionais teñen algunhas persoas que de vez en cando se interesan por contar estas cousas (por exemplo, encantárame a reportaxe de Xiana Arias sobre o Bar Tolo). A particularidade do Proxecto Rizoma é, probablemente, o equilibrio entre a vontade de dar cousas a coñecer e a profundidade do aspecto máis científico (xa que o proxecto está vinculado á tese de Estefanía Tarrío, socióloga e membro do Grupo de Estudos Territoriais da UDC): nos seus contidos, o mesmo podemos atopar recomendacións de bandas a escoitar que información sobre centros sociais ou bandas desaparecidas e conceptos máis propios da academia como “subcultura” ou “pánico moral”. É accesible e é rigoroso a un tempo.

Unha vez presentado o proxecto, para entrar en materia pareceume necesario comezar por preguntarlle a Estefanía que características pensa que ten a cultura underground galega. Comentoume que, ao estar no inicio da tese e o proxecto, conta con que a interacción coa comunidade dese underground poda modificar a súa idea inicial, pero apuntou varias claves neste punto: “Como toda a cultura underground, a cultura galega tamén ten dúas características principais: unha é a idea do mantemento dos lazos de solidariedade mundial (e isto é moi importante, porque se dilúen as fronteiras e se intenta buscar lazos de afinidade máis alá), e por outra banda tamén é importante ter en conta que se intentan tirar e cortocircuitar determinadas mecánicas e ferramentas hexemónicas en canto a como se produce a cultura. Os modos de comunicar, os modos de producir… Incluso os modos de vivir e experienciar a música son diferentes na cultura underground que na cultura mainstream.” Tamén lle preguntei se vía algunha particularidade na cultura underground galega respecto a outros lugares. “Un deles é xa o propio uso do idioma (que se lle pode dar ou non), as problemáticas que se narran, as historias que nos contan determinadas bandas e comunidades, as propias redes que se crean… sempre van ser tremendamente diferentes”.

En xeral, Estefanía sinaloume como a finalidade é moitas veces similar nas diferentes culturas musicais underground (crear un fanzine, un disco…), pero a filosofía do faino ti mesmo provoca que o proceso de chegar a conseguir ese obxectivo sexa moitas veces o elemento clave: as comunidades que se crean, a maneira en que se relacionan, que normalmente non será xerárquica… Pensando nisto, creo que tamén me resulta bonito o proxecto porque leva esa filosofía xenerosa e participativa a un ambiente que normalmente é xerárquico e competitivo (como a academia). Nese sentido, supón tamén un exemplo de algo notable dentro dela: aínda que cada vez se valore máis a transferencia de coñecemento, lembro o tempo no que estudaba a carreira e non tiña moita idea de que cousas se investigaban na miña facultade. Agora que dou clase, atópome ás veces sendo parte da mesma incapacidade (ou desinterese) para achegar o que estudamos ao propio alumnado (e, máis aló, á sociedade). Nas redes do Proxecto Rizoma dise que “tódalas persoas, independentemente da súa formación ou nivel académico, teñen dereito a ser informadas sobre o que ocorre na esfera académica” e que o proxecto xorde “co fin de trazar unha ponte entre o mundo académico e a comunidade underground”.

Poderíamos pensar, se cadra, que esa ponte non é necesaria. Eu creo que pode ser interesante para facer consciente á xente da comunidade underground do valor das cousas que fan e das cousas que saben. A miúdo as experiencias de montar unha banda, ou un colectivo, ou un centro social, ou organizar un concerto, son as cousas máis intensas e valiosas que facemos na vida. O que pasa é que é complicado equilibrar a paixón que sentimos coa indiferenza coa que pode ser recibida ou as dificultades para manter esas actividades no tempo. Se cadra, a atención de alguén desde a universidade que busque aprender desas experiencias e relatalas pode ser unha forma de xustiza poética, tamén se temos en conta, por exemplo, onde deciden pousar as institucións a súa atención. “Quizais unha das dificultades que máis atopo á hora de investigar o underground é a a idea de que as propias administracións e institucións tampouco consideran a cultura underground como unha cultura lexítima para poder preservar. E isto vese moi claro cando pensamos en patrimonio cultural inmaterial: a nosa cabeza habitualmente se dirixe cara a tradición popular galega. A música tradicional, as cantigas ou os bailes tradicionais, determinados ditos ou refráns… entón como que está todo super canonizado. E iso está claro que é lexítimo e que é coñecemento que se debe preservar. Que pasa coa cultura underground? Que neste caso, dado que en cinco décadas, desde que chegou ese rock a Galicia, non se fixo unha preservación, unha catalogación e un interese por parte nin sequera das institucións de preservar ningún tipo de contido ou de información, pois obviamente se perde. E as narrativas tamén se van perdendo: esas persoas van desaparecendo, os discursos tamén se perden”.

Nalgún texto previo falei da problemática do arquivo e como a memoria vai desaparecendo (como por exemplo tratando o caso de Galiza en Música), e a raíz diso pareceume moi útil o breve relato publicado no Proxecto Rizoma do caso de MySpace, onde había unha chea de contidos underground de valor que agora probablemente estarán perdidos para sempre. Contábano a raíz doutra publicación sobre como contribuír á visibilidade do underground na rede, mesmo con proxectos xa inactivos.

Se cadra, para alguén que participe no underground, todo isto pode parecer unha parvada, ou darlle importancia ao pasado e a nostalxia en lugar de seguir avanzando e facendo cousas novas, pero unha cousa non quita a outra. Ten sentido na medida en que moitas das cousas que suceden no underground son, salvo excepcións, ignoradas ou mal relatadas polos medios convencionais. Creo que unha das cousas que máis me gustou na vida sobre cultura underground galega foi esta infografía de Roi Fernández sobre as bandas que ensaiaron na Casa Xurásica de Compostela:

Este tipo de cousas vai ser complicado que as faga alguén desde fóra, e máis tendo en conta o que sinala Estefanía sobre o tratamento que os medios foron dando ás músicas do underground (tendo en conta que a súa investigación abarca varias décadas): “No proxecto elaborei como tres publicacións que tiñan como tres etapas. A primeira sería como ese pánico moral, ese medo alarmista sobre a chegada de novos xéneros musicais, como se asimila e como se debate… e tamén como se vai normalizando e como se vai dando a culturar por parte da cultura maioritaria. Pero isto ocorre co rock, é dicir, con este xénero inicial que chegou aquí e co que comezo a miña investigación. Que pasa con outro tipo de xéneros musicais, como poden ser calquera xénero derivado do punk ou do metal? Do punk aínda bueno, pero hai determinados xéneros que, obviamente, nin sequera os tratan os medios. É dicir, son invisibles para os medios. E creo que isto é algo propio da cultura underground, que ten como unha especie de dinámica de comunicación propia, a través pois iso, da contrainformación moitas veces, e penso que axuda, ou que contribúe, a que nin sequera sexan nomeados“. Nese sentido, como non falo a miúdo de boa parte do que se fai no rock, o metal e o punk quixen pedirlle a Estefanía algunha recomendación: “Non é que as descubrira ao longo da miña investigación (algunhas bandas xa as descubrín antes) pero bueno, prefiro facer un pouco de visibilización política e poñer ás mulleres na fronte e tamén neste caso tentar reivindicar que hai identidades que difiren bastante da normatividade e que están facendo unha música incrible. Entón as catro cancións que vou dicir agora son de catro bandas incribles. Hai moitísimas máis, pero bueno, estas son as que se me ocorreron: unha é “Night Shift”, da banda ferrolana Ocean Gates, “Al Quibla”, de Cruzeiro, “Talk in Circles”, de Rheia Gorecki, e por suposto tamén da banda Barbarian Prophecies, “Remains of Existence”, que ademais é un bombazo.”

Á marxe desa evolución no que se refire ao tratamento mediático, tamén me interesaba ver a perspectiva de Estefanía Tarrío sobre a posible evolución dentro do propio underground ao longo destas décadas. “Realmente atopo como dúas dinámicas que semellan contraditorias pero que obviamente non o son. Unha delas é o choque interxeracional, como que hai idades que non se comunican entre si, pero que á súa vez reproducen as mesmas ideas e os mesmos valores. Que indica isto? Pois eu creo que é positivo porque indica destas novas xeracións que se está seguindo unha visión un pouco tradicionalista da idea da cultura, e como en toda cultura ou en todo patrimonio cultural séguense determinadas tradicións históricas. E o underground non é unha excepción. A min isto si que me chama, polo menos, a atención: séguense estas pautas e á vez non hai conexión. Oxalá que no futuro que si, pero en principio non a hai”.

Sobre esa cuestión do choque xeracional, cando hai uns anos estaba participando en PORNO teño o recordo, inicialmente, de estar vivindo un momento único e facendo cousas que nunca se fixeran (non tanto nós como o conxunto de xente iniciando grupos ou colectivos ou asociacións daquela). Dalgunha maneira, penso que este entusiasmo (ou flipadez) é interesante para que as cousas boten a andar, pero é mellor que non dure moito porque pode indicar unha falta de perspectiva que non sería nada boa. Nas escenas hai case sempre xente máis maior ca ti que sabe cousas do que pasaba dez ou quince ou vinte anos antes, e é unha mágoa non preguntarlles, porque hai moito que aprender diso. Tamén é unha mágoa se a xente que ten corenta non se interesa polo que fai a xente que ten quince ou vinte. Aínda así, é curioso que finalmente, como di Estefanía, se acaben reproducindo as mesmas ideas e valores: acaba dando a sensación de que as maneiras de traballar do underground teñen sentido nun lugar como Galicia, fóra das dinámicas que moven máis cartos e máis xente no ámbito da cultura.

Pensando nisto, lembrei unha entrevista con Prenom nunha Mondosonoro de hai tempo na que (falo de memoria) dicían que, a diferenza da influencia do hardcore estadounidense que podía verse noutros proxectos (creo que para PORNO era bastante importante, ou lembro ler Nuestra banda podría ser tu vida daquela e pensalo), no seu caso fixábanse máis no tropicalismo e as comunidades de montes. E ten todo o sentido que a referencia sexa, por un lado, xente que equilibrou fantasticamente a súa identidade e a súa fascinación polas cousas da industria cultural estadounidense, e pola outra, un modelo próximo no que se cadra tamén pode haber (non sei se hoxe en día) un funcionamento non xerárquico e non mercantil. Nese punto o que penso é onde están os límites do underground en Galicia. Na reportaxe de Mariña Estévez en Mazarelos que mencionaba xa no artigo de Tulip, Grande Amore comentaba que en Galicia non hai moita marxe para unha cultura que non sexa do it yourself. Dándolle unha volta, as comisións de festas conseguen ás veces levar orquestras do mainstream, e ao final son un exemplo ben bonito de facelo ti mesmo. Pero o underground ten máis trazos que iso:

Estefanía Tarrío estuda, concretamente, o punk, o rock e o metal, e quixen preguntarlle se eses trazos do underground en Galicia ían máis aló deses xéneros. “Como científica debería dicir que non o sei, síntoo [risas]. Código deontolóxico, aquí. Pero como persoa que ten claramente pensamento dedutivo un pouco desenvolvido diría que seguramente si, claro. É dicir, isto acotouse ao rock, o punk e o metal por cuestións obvias de tempo, que xa de por si é unha matada bastante interesante, pero eu penso que por suposto: dende o propio jazz (dende antes ata agora, que ten unha cultura de club, moi específica e moi usual, e ten unhas comunidades tamén moi delimitadas e cuns sentimentos de pertenza bastante claros) ata o propio trap hoxe en día. Por suposto que cada xénero musical vai ter unha vertente mainstream e outra máis underground, e penso que si que se poden compartir determinados trazos”. Unha das dificultades que pode ter pensar o underground en Galicia é que non hai un mainstream local moi potente ao que contrapoñerse, e entón as fronteiras poden ser pouco claras. Se cadra podemos ir máis aló do faino ti mesmo (que ás veces existe por vontade e ás veces porque non hai outra) e pensar na liña que apunta Estefanía: na solidariedade, o pensamento crítico, as redes de comunicación e colaboración máis autónomas… Se vos interesa colaborar coa súa investigación, ela cóntavos como: “A xente vai poder colaborar de diferentes modos. A través dunha enquisa, que espero sacar pronto, de mapeo de bandas (as persoas cubrirán unha enquisa para tentar cartografiar a cultura underground galega), entrevistas (que irei facendo a persoas clave, axentes clave que tiveron relación coa cultura underground dun ou doutro modo) e, por suposto, poñéndose en contacto comigo, tanto ás redes sociais como ao correo do proxecto, que é proxectorizoma@gmail.com, e aí que me documente ou que me narre a información que ten, sexa unha persoa que vivenciou, que viviu no espazo, que formou parte dunha banda ou dunha comunidade, que tivo un fanzine… calquera destas cuestións van ser tidas en conta e son fundamentais no meu traballo”.

Tulip: beleza, guitarras e ambigüidade

Tulip adelanta dos canciones de su disco de debut - segundopremio
Foto de Lorena González

Estiven no Diario Cultural Zeta falando con Antonio Méndez sobre Tulip e, coma sempre, poño por aquí un enlace ao podcast e, debaixo, a versión en texto do que comentei, algo máis ampla que o que dá tempo a comentar na radio.

Un dos discos galegos que máis me gustou ultimamente é Estrelas no chan, de Tulip. Neste grupo están Óscar Raña e Marta González (que cantan e tocan a guitarra, e que me contestaron unhas preguntas) e tamén Brais Otero e Fiz García (que tamén son membros de Mundo Prestigio). Pero o máis importante, supoño, é que fan unhas cancións de pop que me parecen moi bonitas.

Escribindo o texto entrei un pouco en crise, porque me gusta realmente a música de Tulip pero tiña a sensación de non ter moito que dicir sobre ela, ou mesmo de non dar coas preguntas adecuadas para mandarlles. Eu son unha persoa con bastante verborrea, e da xente que fai crítica ou crónica musical espérase (se é que alguén espera algo a estas alturas) que usemos ben os adxectivos e describamos sensacións de maneira precisa… e neste caso resúltame complicado. Case me daba gana de dicir que as cancións son bonitas e deixalo aí. Despois decidín divagar un pouco sobre que é o que entendemos por beleza: normalmente creo que son cousas harmoniosas, agradables, ordenadas… pero con elementos que fan que non sexan completamente predicibles. Igual con isto vén máis á cabeza unha pintura ou unha paisaxe, e para min Tulip fan algo que encaixa dalgunha forma nesa noción.

Aínda así, ata certo punto entendo que vexo esa beleza tamén polo feito de que Tulip fan pop de guitarras, que ao final seguramente é a música que máis me ten gustado ao longo da vida. Non sei, sen ser o meu grupo favorito, sempre que escoito a Teenage Fanclub penso que o que fan é moi bonito e que llo parecerá case a calquera, porque non é unha beleza desas que precisan dunha sensibilidade particular para percibila (como, eu que sei, The Shaggs). A miña impresión é que Tulip levan xa moito tempo facendo ese tipo de música con proxectos previos como Wild Balbina (no caso de Marta) ou Dois (no caso de Óscar) e isto é outro paso máis nesa liña, se cadra máis estilizado. Quixen preguntarlles se no tempo que levan facendo música (que ao mellor xa suma unha década ou así) cambiara algo para eles a súa maneira de entendela.

Marta: En realidade non cambiou moito. Cos nosos outros grupos a forma na que traballamos era moi parecida, tendo tamén influencias comúns, xa que a música que actualmente nos é referente segue a ser sobre todo o pop independente dos anos 80 e 90, que son os grupos que iamos descubrindo cando comezamos a facer música. Todos estes grupos teñen formacións moi clásicas, compostas por guitarra, baixo e batería, como sucede en Tulip e nas nosas outras bandas. Tamén dalgunha forma, creo que non nos influíu moitísimo o que pasou musicalmente nos últimos anos, así que parece que estamos envellecendo con normalidade.

Xusto nun programa anterior do Diario Cultural Zeta falaramos con Ortiga sobre os cambios na instrumentación que usamos para facer música, e relacionado con iso fálase dos cambios tamén no tipo de formacións que a fan. Esta semana saíu un texto no País arredor da presenza cada vez de máis solistas e menos grupos, e hai pouco lin na revista Mazarelos unha reportaxe na que Marina González Estévez entrevistaba a Verto, Sleepy Spice e Grande Amore, e este último apuntaba unha cousa nesta liña: “Eu noto moito os cambios na escena musical. A xeración anterior a min aínda se xuntaba en grupos de guitarras e iso agora xa non é así, non nacen tantos grupos de guitarra porque require dunha afinidade musical e humana moi grande”. Moita xente que tiña grupos de guitarras hai uns anos deixou de telos, sexa por pasar a proxectos con outra instrumentación ou por traballar en solitario, e creo que parte do que me gusta de Tulip tamén está en ter seguido afondando na súa liña en lugar de cambiar seguindo as tendencias (non quero soar reaccionario: aprender cousas novas e estar ao día sempre me vai parecer ben, pero valoro moito a quen é fiel ás súas paixóns), asi que quixen preguntarlles especificamente a Tulip pola súa relación coa guitarra.

Marta: A nós parécenos bastante divertido tocar a guitarra. A medida que imos mellorando tamén en destrezas ímolo disfrutando cada vez máis. Cremos que é un instrumento no que pode diferenciarse máis facilmente unha expresividade persoal do músico, e con elas hai unha relación como máis directa coa produción do son ao tocar e a verdade é que nos gusta experimentar iso.

Antes falaba tamén da idea de que a beleza ten que ver coa orde pero tamén con que haxa cousas impredicibles, pequenas rupturas, sorpresas, detalles fóra do esperable… No caso de Tulip gústame como combinan e alternan as voces ou as linguas (usan castelán, galego e inglés), pero o máis interesante está en varios puntos nos que as letras encaixan dunha maneira particular nas melodías. Moitas veces creo que tentamos que as palabras entren na música conservando certo aire que teñen cando falamos, pero en varias cancións de Tulip aparecen cos acentos cambiados de sitio, ou estiradas, e iso dálles unha estrañeza que me parece evocadora. Ao mesmo tempo, mesturan frases que poden ser máis de uso común con outras máis poéticas, e como non as vin por escrito hai frases que non entendo moi ben pero que me parecen evocadoras nesa ambigüidade (xa me pasara coas de Dois hai uns anos preparando unha entrevista para a Revista Porno): por exemplo, non sei se en “Deixa esta dor” din “por que imaxinar lonxe de aquí as cinzas dos dous?” ou “as cifras dos dous”, pero non sei se quero sabelo ou prefiro que poda ser calquera das dúas cousas. Pregunteilles que relación buscaban entre a letra e a música.

Óscar: Esta relación redúcese basicamente a que a letra queda supeditada ás pautas que a melodía de voz che marca. E isto pois bueno, ao final condúceche a un xogo, na medida en que ti tes que intentar insertar algo suxerente ou coherente minimamente, sexa palabras, sílabas, frases… pois nos ocos que a liña melódica che indica e che permite. E bueno, pois é un proceso entretido e do que extraes ao final resultados curiosos, cando menos.

A cousa é que ata agora estiven falando máis de forma que de contido, que é do que máis falo normalmente (creo). Non estou acostumado a falar das cuestións máis puramente estéticas e busco as temáticas, ou as que teñen que ver co contexto, porque é máis fácil falar delas e se cadra teñen menos que ver coa percepción de cada quen. Pero de todas formas non quero dar a impresión de que Tulip fan exercicios de estilo ou algo semellante. Creo que o que fan é, como dicía, bonito, porque é formalmente moi estilizado, pero se non houbese nada máis que iso a min polo menos non me interesaría demasiado (de feito Dois é un dos meus grupos galegos favoritos e, dentro da elegancia da súa música, paréceme que ás veces teñen un punto caótico ou apresurado que é parte do que os fai emocionantes). Por iso comentaba algo como o desa estrañeza das letras: as cousas bonitas poden ser simplemente agradables, pero en Tulip hai unha ambigüidade que é particular. Non diría nunca que as súas son cancións alegres, pero tamén me costaría dicir que son tristes. Diría que transmiten unha sensación de intimidade que me fai sentir acompañado, pero esa intimidade tampouco implica que haxa unha mensaxe evidente detrás. Nas letras (nas que están en galego e castelán; as que están en inglés non as din pillado aínda) dáme a sensación de que hai referencias a unha frustración xeracional que nos leva a estar perdidos ou esperando algo que non chega: en “Cilantro” cantan “aínda preciso máis tempo para entender esta espera”, en “Perdida” din “solo sé que noto el tiempo” ou “estar muerto por el día no compensa”, en “Espírito” “a veces percibo que estamos en el error, viviendo como si nada, encogiendo”. Son frases que, segundo se van acumulando, a min fálanme da sensación que fun tendo cada vez máis coa pandemia de que a miña vida ou a da xente que quero está marcada polo traballo mentres o tempo pasa.

Descrición da foto non dispoñible
Estrelas no chan pódese mercar no Bandcamp de Tulip ou no Bigcartel de Snap! Clap! Club

Á vez, tamén me pareceu que se repetían as referencias a non ser quen de comunicarse facilmente, que non deixan falar ou perden a voz… en “Simpático” din “cada silencio no hay que llenarlo”, en “Espírito” creo que din “el miedo filtró mi voz”, en “Un mundo” din “só che pido un momento, non deixas falar e te distraes no teu mundo”, en “Deixa esta dor” cantan (cun xogo de voces moi… si, bonito) “non son eu quen fala de min, non sei ben quen son aquí”. Outra referencia nesta liña está en “Traes la noche”, onde se di “enmudecemos juntos por lo menos sin quebrarnos hasta que cae la noche”, e tamén, despois de ter escoitado o disco enteiro varias veces tiña unha sensación de que hai nel un aquel de refuxio fronte aos mesmos problemas que formula. Non tiña moi claro por que, pero pode ter que ver co feito de que moitas destas cancións (ou do que entendo que din) introduzan un plural: “só quero tecer un tempo que nos aguante”, “ao final atoparemos o azar”, “no hacemos bien gritando así”, “lo ocurrido está aquí, nos ha vuelto a encontrar”… ao final entre iso e as voces que cantan xuntas aparece para min esa sensación de estar acompañado, de que a través dunha intimidade presentada dunha forma ambigua acaba habendo algo colectivo. Estas cousas véñenme á cabeza agora, pero no seu momento tiven a idea de preguntarlles a Tulip se buscaban que o disco transmitise algunha emoción determinada.

Óscar: Hai moitas alusións no disco que sinalan un pouco nesa dirección que dis. Creo que o malestar xeneracional que padecemos no día a día rematou por filtrarse por todos os recunchos do disco. Dito isto, penso que quizais non quixemos plantexar unha… transmitir unha emoción determinada, senón máis ben suxerir unha serie de ideas e deixar pinceladas soltas no ar que o ouvinte poda interceptar, interpretar e… bueno, construír a súa propia lectura da película.

Chegado este punto, a min xa non me queda moito que dicir pero espero que a miña lectura da película vos teña espertado a curiosidade por escoitar Estrelas no chan e sacar a vosa.

Pop e amor con Columna Vegana

May be an image of 3 persoas
Foto collida do Facebook de Columna Vegana

Hoxe estiven no Diario Cultural Zeta da Radio Galega falando con Antonio Méndez sobre Columna Vegana, que compartiron as súas opinións sobre a diferenza xeracional dentro do proxecto, o público ao que se dirixen, o amor e o pop. Podedes escoitar o podcast neste enlace e ler a versión en texto (algo máis matizada e se cadra algo máis caótica porque aquí, para ben ou para mal, non hai límite de espazo) a continuación. Recomendo comezar escoitando o “Himno do amor”.

Cando vou colaborar no Diario Cultural Zeta e teño que pensar que temas levar, ás veces rállome. Pásame por dous motivos. Un é que non sei quen está ao outro lado: non sei se está escoitando xente nacida no 2005 ou xente nacida no franquismo. Outro é que non son da xeración zeta, e entón non quero darmas de entendido sobre tendencias das que seguramente vou enterarme bastante tarde. Busco un equilibrio entre o que me gusta, o que fai xente máis nova ca min, o que penso que pode interesarlle a esas persoas… pero logo doulle clase a xente moi nova (de dez ou doce anos menos ca min) e intúo que hai certa distancia nas cousas que nos interesan e en como vemos a vida. Así que, pensando nisto, pareceume bonito preguntarlles a Columna Vegana como levan eles a cuestión da diferenza xeracional, porque o seu vocalista Estevo naceu a comezos dos 80 e Corbi, que toca a guitarra e os sintetizadores, naceu unha década máis tarde.

Estevo: Para falar da diferenza xeracional entre Corbi e máis eu creo que é importante contextualizar co lugar onde naceu Columna Vegana, que foi o Liceo Mutante. O Liceo Mutante foi creado por xente da miña xeración, nacidos a comezos ou mediados da década de 1980, hai dez anos. Pero hai cinco anos chegou unha nova fornada, unha nova xeración, que son os que chamamos os “young ones”, e foi moi enriquecedor para o Liceo: novas ideas, moitas ganas, moito espírito… e a raíz disto foi como naceu Columna Vegana. Entón esta diferenza xeracional eu creo que é bastante enriquecedora. É moi divertido compoñer, falar de grupos de música que nos inflúen de distintas formas… retroalimentámonos bastante ben, creo eu.

May be an image of 2 persoas
Tamén do Facebook de Columna Vegana

Escoitando a Estevo dinme conta de que igual o peor que se pode facer é pensar moito en cuestións como estas. Penso que a idade dános uns referentes culturais determinados (especialmente os máis masivos) pero que o importante son as actitudes. Pódese ser vello e non ser un pureta se conservas certa curiosidade polas cousas e non actúas como se estiveses de volta de todo (nin tentas apropiarte de cousas só para crear unha imaxe xuvenil de ti mesmo). No caso de Columna Vegana gustoume precisamente a súa actitude nas dúas cancións que publicaron ata agora: falan de dous grandes temas (o amor e o pop) e ao escoitalos paréceme que fan o esforzo de reflexionar, de formular emocións ou ideas que poden parecer contraditorias… como se o proceso de pensamento sobre algo (no que se xuntan o que as cousas son e o que poderían ser, ou o que sentimos e o que racionalizamos) quedase plasmado na letra e na música. Ten isto relación coas diferenzas xeracionais? Se cadra non moita, pero penso que as cualidades máis admirables da xuventude son a curiosidade e o convencemento (ás veces relacionado coa inconsciencia) e, dalgunha maneira, Columna Vegana transmiten (ou utilizan) iso.

Por exemplo, no texto que acompaña o “Himno do amor” din que teñen “a esperanza, o desexo – ou a inercia – de compartir listas de Spotify para facer a cea en parella”. É esa actitude que recoñece tres elementos tan diferentes detrás do amor a que admiro: unha especie de presentarse honestamente como vítimas dunha construción social pero sen facelo como denuncia, senón como celebración, nun tema no que soan as campás da voda dos pais de Corbi e tamén uns coros apaixoados que me lembran a “This Must Be the Place” dos Talking Heads.

Estevo: A visión do amor que temos Corbi e eu creo que coincide bastante, e penso que, máis alá das diferenzas xeracionais que podemos ter, temos unha mesma visión do amor polo contexto cultural no que nos formamos e do que nos fomos alimentando. Cremos que a visión do amor romántico que se nos viu vendendo é un construto cultural, pero penso que nos últimos tempos está deconstruíndose e nós simplemente queremos achegar outro punto de vista. Nin máis feliz, nin máis correcto, simplemente a nosa visión do amor. Estamos moi felices co amor, cremos firmemente no amor, somos grandes defensores do amor… O amor é felicidade.

Foto de Pablo Patilla

Supoño que a estas alturas xa se entende que o da diferenza xeracional era máis ben unha escusa para botar a andar un texto sobre o amor e o pop, que son dúas cousas relacionadas moi de preto. No que fan Columna Vegana hai un diálogo constante con esa idea do pop e ao mesmo tempo non soan como o pop habitual de hoxe. E o pop fala de moitas cousas, pero normalmente non fala de si mesmo, que é xusto o que fan eles na súa “Canción pop”.

As referencias culturais que compartimos (tamén sobre o amor) son as do pop, precisamente porque non as escollemos (como vai apuntar Corbi máis abaixo no texto). Podo facer un chiste sobre Rosalía ou C. Tangana porque aparecen nos telexornais que vemos eu e meus pais, na radio, nas playlists oficiais das plataformas ou de fondo en La isla de las tentaciones. Algunhas cousas do pop cambian en cada época pero outras permanecen, e por iso podemos recoñecer o que era pop antes do noso tempo. Supoño que calquera entende que “Be My Baby” é pop: algo que pode ser complexo pero non o parece, e que apela ás preocupacións do común da xente. É xusto unha cousa que explicaba Estevo apuntando que se dirixen a un público xeral e non a un en concreto.

Estevo: Cales son as principais inquedanzas da xente? Pois lamentablemente non son as reformas laborais, non son os dereitos das persoas… senón pois outras preocupacións máis mundanas, como… ligar. Hai máis xente con Tinder que afiliada a sindicatos. Bueno, nós, Corbi e máis eu, Columna Vegana, temos grandes preocupacións sociais. Tamén as transmitimos noutras cancións. Pero tamén temos os nosos corazonciños e falamos do amor, e tamén temos as nosas inquedanzas culturais e falamos do pop.

Nesa liña, Corbi mandoume un audio explicando máis polo miúdo a concepción do pop que está detrás da “Canción pop”:

Corbi: Cuando queremos hacer una canción pop apelamos a lo que es una especie de pop atemporal, un pop que siempre ha sido pop y siempre será pop, en esta especie de concepción de cual es la idea de pop mismo. En mi cabeza, y entiendo que será un lapsus generacional entre Estevo y yo, lo que más suena a pop del mundo, el pop más ortodoxo, es Green Day. Y es porque cuando crezco y escucho música, la música que escucho es la que aparece en la radio, la que viene a mí, no la que yo busco, y eso es un poco lo que hicimos en la canción. Cogimos una especie de versión hipertrofiada, distorsionada de Green Day para darle este matiz de la mítica cosa “más real que la realidad”. Está claro que nuestra canción no se parece demasiado a Green Day, pero en su centro compositivo sí hay esa referencia, sí hay esa cosa metanarrativa que ya decía Estevo, de “estrofa e retrouso”.

May be an image of 2 persoas
Foto de César Patiño

Estevo falaba dese carácter autorreflexivo apuntando á súa formación como filólogo, que fai que lle guste a literatura que fala da literatura e os metadiscursos en xeral, ademais de sinalar o interese de que haxa un debate sobre o que é o pop. A ese respecto, o debate que formulan Columna Vegana pode facernos repensar que relación ten o pop co son, coa industria, co carácter masivo… Todo se cadra desde esa actitude que describía inicialmente, na que celebran cousas das que sinalan os seus problemas, acadando esa cualidade escasa de ser divertidos e serios a un tempo. Corbi mandoume un audio de dez minutos no que apunta polo menos tres claves:

1: Me parece que el centro sobre el que pivota Columna Vegana es una especie de performance, de actitud performativa del estrellato. No hasta sus últimas consecuencias, pero sí en lo básico: un grupo que pretende estar dentro de esta especie de veta histórica de la fama y la gloria pero viviendo, y siendo, y ejecutando la absoluta miseria.

2: Me parece como que el “pop” nunca intentó asaltar los cielos, o que iba con la boca pequeña. Se admitía que había un arte erudito del que la Rolling Stone o la Rockdelux hacían de portavoces, de una especie de fuego sagrado de Bob Dylan y la historia del rock, y Britney Spears no tenía nada que decir ni que hacer para atreverse siquiera a sugerir que era un arte. Y sin embargo ahora el pop, sin preguntar a nadie, sí que ha exigido una parte del pastel de ese podio. Ya sin meterme a cosas como el trap, del que no tengo ni zorra idea. En general no tengo ni zorra idea de lo que estoy diciendo, pero si que creo que la producción musical de Rosalía o C. Tangana parte de tener esa pulsión de representar un arte más alto. Bebemos de esa inercia en la que tanto C. Tangana como Rosalía como Bad Bunny de alguna manera intentan proponer algo de elegancia en su discurso aún siendo totalmente masivo. Y nosotros somos como la versión de Aliexpress de ese mismo proceso, en tanto que hacemos la cosa más evidente posible con la letra más evidente posible. En vez de sugerirlo, en vez de invitar a la reflexión, atacamos directamente el problema.

3: Creo que Columna Vegana, y este es el punto de todo, es un grupo que lo que pretende es triunfar en el karaoke, y para poder triunfar en el karaoke tiene que ser pop. O puede utilizar el pop. Pero que tenga una orquesta, que tenga un grupo de bajo guitarra y batería, que tenga una sección coral y un piano es absolutamente irrelevante a la hora de que la canción funcione sola, y la podamos cantar y sea un hit. Y con que sea un hit no quiere decir que salgamos efectivamente en radio 3, o que salgamos en la portada de la Rolling Stone. Todo eso va implícito dentro de la misma propuesta, que al final acaba siendo tocar en el Liceo. Creo que ese es el punto, porque en el Liceo hacemos un montón de karaokes, y a lo que aspiramos es a estar en esa misma posición del otro lado, de la canción que es cantada.

May be an image of 3 persoas
Foto de Denís

Ao final, se Columna Vegana é a versión de Aliexpress do pop (ou unha delas) non é porque sexa unha copia industrial barata. Máis ben sería por ser unha versión accesible e democrática: o pop vénnos normalmente dado polas grandes corporacións e pensado para unha especie de masa impersoal, pero con sorte despois podemos apropiarnos del e facer do masivo algo popular. O karaoke é en certa maneira símbolo desa apropiación que fan Corbi e Estevo. A “Canción pop” soa como interpretada nun karaoke, con comentarios e pequenos berros polo micro nos momentos nos que non hai letra, e como se houbese moita xente asomando polo micrófono. O centro non son os miles de estímulos e a forza do son do pop, senón se cadra a sensación de grandeza e de compañía que nos proporcionan cando o utilizamos. E esas sensacións poden aparecer con dez mil persoas no Madison Square Garden, pero tamén con dez no Makumba ou no Liceo Mutante, así que lembralo é bonito.

Falando con Grande Amore de linguas e realidade

Captura do vídeo de “Vémonos no baño”, realizado por Álvaro Alvite Peillet

O outro día estiven no Diario Cultural Z da Radio Galega falando con Antonio Méndez sobre as linguas que usamos para facer música e outras cousas en Galicia e a súa relación coa realidade. Pedinlle opinión sobre a cuestión a Nuno Pico (Grande Amore, tamén en Oh Ayatollah) porque me parecía que ía ter cousas interesantes que dicir (xa di outras moitas sobre outros temas nesta entrevista de A que cheira, papá?). Pódese escoitar o podcast aquí e o texto (con máis cousas das que collen na radio) pódese ler debaixo. Empezaba cun diálogo, pero aquí vou empezalo con dous:

Sara: Outra cousa. A revista publícase en ghallegho. Poderías faser o esforso de falar en ghallegho?

Arsenio: Podría, pero no serviría de nada. Yo no sé hablar en gallego.

(da obra Citizen, de Chévere)


Alejandra: Mira unha cousiña mamá, ti pódelo facer en galego?

Eva: [rindo] ¿Quieres que te lo haga en gallego?

Alejandra: Podes, non?

Eva: [rindo máis] Sí mujer, sí. E logo? Eu falo galego que son de Muros! Pero eu fáloche o ghallegho de Muros. Váleche?

(da película Eroski Paraíso, de Jorge Coira e Xesús Ron)


Cando vin Eroski Paraíso e cando lin Citizen gustoume moito atopar unhas realidades nas que en Galicia existen o galego e o castelán, e tamén me pasou o mesmo hai pouco cando escoitei “Papando”, o tema de Ortiga e Grande Amore.

Nesta canción, Ortiga canta o retrouso en castelán e Grande Amore a estrofa en galego. O que me chama a atención é que na vida cotiá (polo menos na miña) escoitamos constantemente tanto galego como castelán, e logo na cultura galega non hai moitas obras que amosen unha realidade con dúas linguas. Si que hai unha tradición longa de xente que alterna, por exemplo, entre cantar en galego e en castelán, ou mesmo noutras linguas (en proporcións diferentes): Los Tamara, Víctor Coyote, Metralletas Lecheras, Telephones Rouges, A Veces Ciclón, Bala, Mounqup, Sleepy Spice… Pero non atopei moitas cancións que os mesturen. Está “A Santiago voy” (pero é outro contexto), está “Denok gara Malcolm X” de Nación Reixa (na que se escoita recorrentemente “y mis cojones también”) e a que me parece máis efectiva á hora de retratar a diglosia: “Acouga meu queridiño” de Ana Kiro.

Aquí o conflito retrátase a través do humor: o mozo da protagonista márchalle á vila e con ese aparente cambio de estatus empeza a falar o que pensa que é castelán (e incluso inglés). A relación entre as linguas ás veces é triste, como cando alguén vai ao centro de saúde ou ao xulgado e sinte que ten que falar español, ou cando as cifras indican que cada vez hai menos falantes de galego e a Xunta fai como que non hai fallo. Pero outras veces esa relación é bonita, como cando cada quen fala o que lle peta e todo o mundo se entende. A canción de “Papando” vina máis nesa liña, e quixen saber un pouco máis sobre como a fixeron, así que lle preguntei a Nuno se fora unha cousa pensada:

Nuno: A ver, non foi unha cousa pensada [ri] maquiavelicamente para que lle guste tanto a alguien de Torrelodones como a alguien de Arzúa, pero bueno, foi espontáneo no sentido de que home, a maioría de cancións de Ortiga están en castelán e as miñas en galego, entón pois foi así. Tamén é certo que neste caso foi máis unha decisión estética porque, bueno, gustábanos máis como quedaba o estribillo en castelán, aparte de que introducir a palabra “papando” nun contexto de estar falando en castelán parecíanos máis chamativo… e máis divertido, realmente.

Ao ter medrado na zona da Coruña, a miña sensación é escoitar constantemente cousas como “papar”, “neno”, “achantar”, “¿oístes?”… Isto sería cousa do coruño, pero supoño que no castelán que se fala en Galicia úsanse constantemente palabras e construcións do galego. E ao revés tamén, claro. Onde está esta realidade na cultura galega? E na española? Como no caso da representación do conflito lingüístico, creo que non se ve moi a miúdo. Imaxino que como o castelán é unha lingua normalizada a xente se ralla un pouco menos por como usala (non o teño claro de todo). En galego penso que hai unha certa tensión entre usar a lingua con corrección ou despreocuparse, e tamén entre usar rexistros máis realistas ou outros máis “poéticos” (por dicilo dalgunha maneira). Pregunteille a Nuno pola relación entre a súa escritura e a realidade:

Nuno: No tocante ás letras a verdade si que penso moito, intento que reflexen o máximo posible a miña realidade. Supoño que todo o mundo… bueno, todo o mundo igual tampouco. Aínda que a nivel de normatividade da lingua é unha patada no estómago si que intento escribir como falo porque me gusta a xente que fai eso, e gústame que non haxa esa distancia ou esa separación. Non sei, véxoo noutros grupos que me molan… non sei, en Terbutalina, Familia Caamagno, en Extremoduro, eu que sei. Hai moita xente que noto que esa persoa que está aí escribindo unha letra pois é tamén… unha persoa de carne e óso, vivinte [ri]. É algo que intento tamén transmitir, aínda que implica incorreccións lingüísticas coas que realmente eu estou… bueno, estou a favor delas [ri].

Neste punto estaba pensando se estou a favor ou en contra do realismo e non o sei moi ben. Creo que é diferente se pensamos en cada artista individualmente ou se pensamos no conxunto. A min hai arte realista que me flipa (ou letras nun rexistro realista, se collemos o exemplo de Nuno), sexa autobiográfica ou non, e tamén me encantan cousas que son pura fantasía. O que me dá rabia é cando, en conxunto, acabamos dando imaxes sesgadas da realidade, e por iso creo que estou a favor da variedade. Non estaría ben que todas as series da galega fosen de gardas civís, nin que todas as películas que facemos transcorran nun rural misterioso, mesmo se iso se nos dá ben. No caso da lingua, tamén estaría mal que toda a nosa música estivese nun galego refinado e culto. Creo que as escollas que facemos de que lingua falar (ou en que rexistro facelo) teñen unha información moi valiosa sobre o que somos e como nos relacionamos: teñen marcas xeográficas, de clase, de idade… e ao mesmo tempo penso que temos prexuízos e a miúdo en Galicia cada quen considera a súa visión da lingua como a única que vale. Pregunteille a Nuno se escoitaba da mesma maneira a música en castelán que a música en galego e como pensaba nos diferentes rexistros.

Nuno: Eu creo que si que temos os galegos (ou bueno, polo menos algúns galegos, ou polo menos eu) [ri] prexuízos, bastantes. Estaba agora pensando, porque por exemplo escoito grupos como Ilegales. Jorge Martínez usa un rexistro do castelán bastante culto, bastante erudito… e bueno, en entrevistas el mismo fai moita apoloxía diso, de que hai que empregar un castelán pulido na escritura. E gústame, escoito eso e gústame. Sin embargo, cando fai o mismo un grupo galego non me gusta nada, prodúceme [ri] malestar físico e anímico. Iso é certo, iso é un prexuízo que temos por algún motivo, por algunha ferida presente na nosa mentalidade, na nosa alma como pobo.. .si que é certo que a xente que vimos máis do círculo ao mellor underground ou como queira chamarse, cando vemos a alguén usar un galego así superembelecido ou supercorrecto… puf, adóitanos xerar moito rechazo.

Neste punto Nuno fíxome pensar nos meus propios prexuízos, que non sei se son exactamente os mesmos. A min persoalmente bótame para atrás escoitar a alguén dicir que o galego é unha lingua moi poética, ou escoitar letras actuais con palabras que me soan alleas, tipo “ren”, “ialma”, “ronsel”… aínda que logo me gusten as cancións. Pero isto só me parece problemático na medida en que isto poida, precisamente, facer que o galego non se normalice, como se fose unha lingua que vale para falar de amor, choiva, paisaxes, sereas e santas compañas, pero non para falar de calquera cousa, como todas as linguas. Non sei, se cadra o feito de estar discutindo estas cousas só serve para meterlle presión á maneira en que cada quen usa o galego… e como tiña a Nuno a man, para rematar quixen saber como vía el a diferenza entre o proceso de escribir en galego e o de escribir a letra de “Mondo dolore”, que é o tema que máis me gusta do seu EP con Ortiga e está en italiano.

Nuno: A verdade é que é moi diferente, tamén é máis divertido e moito máis espontáneo o de “Mondo dolore”, porque escribir na túa lingua, para min polo menos (e bueno, teño colegas que mo corroboran) é moi sufrido. Como dominas o código, sufres [ri] literalmente, porque queres que reflexe cen por cen o que queres dicir e sempre acabas tendendo aí a ornamentacións ou florituras que non deberías… e sempre hai como máis pé ao malentendido. Claro, cando é unha lingua que non dominas iso é terreo inexplorado, iso é todo fantasía, alegría… Parece medio de broma (a ver, un pouco si) pero é en serio: o proceso de creación de “Mondo dolore” foi dos procesos máis bonitos de letra que vivín eu nunca.

Non sei se toda a xente que escribe en galego sufre como Grande Amore. Eu espero que non, pero gústame saber que queda a opción de escribir en italiano ou seguir o exemplo da pura fantasía lingüística que nos transmite xente como Señor Anido, Adriano Celentano, Nathy Peluso ou Os da Ría. En calquera caso, o meu desexo é que o galego non leve unha carga consigo: que se use e se escoite á lixeira, tanto nos rexistros máis coidados como nos máis trapalleiros, para falar das cousas que nos pasan ou para falar do mito de Breogán se a alguén lle apetece iso.

Prinzedom: chamados polo instinto

O domingo fun á Radio Galega e falei con Antonio Méndez sobre Prinzedom, usando cortes dunha entrevista que lle fixen a Prinz Pol esta semana. Pódese escoitar neste enlace (entra un pouco cortado). Normalmente poño aquí no blog a versión aproximada en texto do que digo na radio, pero desta volta apeteceume poñer a entrevista a Pol máis ou menos completa. Na radio sonan brevemente Purila Sniper, Casper Ego, Mosar, Terremoto Sí, Yuraq Walla e Purila Sniper outra vez, nun tema con Buya.

Nalgún momento da miña vida tiven moi asumido o relato mítico do rock, ou o do punk. Unha especie de aspiración a molestar, á rebeldía, a unha certa violencia e agresividade, case sempre bastante masculina. Co tempo iso foime perdendo sentido. Hoxe penso que o interesante do rock e do punk é ter creado espazos para que moita xente amateur se expresase, e (cando sucedeu) ter creado estruturas de solidariedade, de colaboración, que vaian á contra da idea de competición da industria cultural. Ao ter tocado en grupos e ter participado en PORNO, o que vexo importante e bonito hoxe é unha idea de aprender cousas xuntos, de expresar contradicións, de ter xenerosidade para que pasen cousas: hai quen ten unha habitación libre e deixa durmir aí a uns descoñecidos, quen sabe debuxar e fai un cartel, quen saca un anaco para ir pegalos, quen monta un centro social e se ocupa de limpar ou facer o son ou o que sexa. Isto ás veces entra en tensión coas necesidades básicas da vida (normalmente, traballar e gañar diñeiro), así que sempre me parece inspirador cando alguén consegue manter ou sacar adiante un proxecto colectivo que serve de espazo para a expresión da xente. Neste caso quería falar de Prinzedom porque podía ser unha oportunidade para repensar estas ideas, por varios motivos. Un é que 0 proxecto leva o apelido “Records”, pero realmente acolle tamén cousas como un programa de radio en Dublab e sinto que utiliza a música como un centro arredor do que xira o traballo artístico que pode facer moita xente con medios como a imaxe. Outro é que coñecín a moita da xente que participa en Prinzedom hai uns anos, cando todos estabamos usando guitarras e baixos e baterías para facer cousas máis ou menos asimilables ao punk e ao rock. Estas semanas escoitei moitas veces o disco de Purila Sniper (onde están Prinz Pol, que viña de Vietnam, e Prinz Puchao, que viña de Terremoto Sí), e encantoume atopar un universo moi rico, no que hai electrónica e hip hop e dub e varios idiomas e voces e experiencias, pero que non é contraditorio co anterior. Non sei, pensei que en certa maneira era recoller o aprendido desa educación sentimental, deses relatos míticos, e aproveitar o aproveitable e descartar o resto para tirar noutras direccións, así que fixen unha videochamada longa con Pol e puxémonos ao día.

Na descrición que tedes do sello poñedes, entre outras cousas, que é un “postlabel”. A que vos referides con isto?

Eu creo que a xustificación da palabra postlabel en si creo que está en que xa vivimos nun tempo onde toda a cultura digamos “underground” se desenvolve nun contexto medio postapocalíptico onde os recursos cada vez son menos… e a broma da palabra vai un pouco por aí, pero en realidade supoño que é máis que concebimos Prinzedom como unha organización, un ente que baixo o disfraz de selo discográfico de toda a vida leva a cabo máis actividades, relacionadas non só coa música, senón coas artes plásticas, a escritura, a radio… E incluso dentro do funcionamento do selo discográfico en si non temos moito que ver cun selo ao uso, como os que existen de toda a vida. Xa de entrada limitámonos case sempre a edicións dixitais. Isto é un pouco pola idea que fomos tendo co tempo dos formatos físicos, que se queres máis adiante falamos diso [risas].

Vale, logo pregúntoche [risas]. Estaba pensando que ao final os selos no underground moitas veces son iso, un paraugas para que equis xente faga o que lle apeteza. Pero tamén estaba pensando en que o modelo o hai no hardcore e tamén é o modelo de imperio mediático tipo Motown [risas], que o mesmo che fan un disco que unha película e hai xente para ocuparse de todo.

Molaría, e un pouco a idea é esa. É dicir, creo que nin eu nin o resto dos que están implicados neste proxecto teñen a idea de estar 10 ou 15 anos facendo o mesmo. Igual en 5 anos somos unha produtora audiovisual [risas]. A día de hoxe a actividade máis presente é a música pero si que me mola esa idea que comentas, ao final é un paraugas que segundo veña o vento pode ir para un lado ou para outro.

Purila Sniper nun evento de Prinzedom

Agora que me falabas do formato físico si que che ía preguntar en que se parece Prinzedom a proxectos previos como cando fixestes Muito Fish ou cando participabades Vietnam en Seara Records.

Eu creo que, por tirar do exemplo de Seara, era unha formación moito máis ecléctica, numerosa, cunha mestura de xente de moitas disciplinas… nese sentido Prinzedom si que está máis limitado, non porque non queiramos ir a por máis cousas, senón por concretar un pouco as tres ou catro actividades nas que queremos desenvolver as inquietudes nosas. Logo, o tema dos formatos… eu se che digo a verdade, coa perspectiva do tempo creo que daquela, onde había varios colectivos que se dedicaban a editar en cassette e demais, estabamos funcionando un pouco por automatismos. Estaba ben, e se argumentábamos por que estabamos a editar en cassette hai 5, 6, 7, 8 anos, eran argumentacións lóxicas, con sentido, e todo era homoxéneo para os proxectos que editaban en cassette, pero facendo borrón e conta nova e pensando como iamos xestionar iso con Prinzedom, nun momento dado o que pensamos foi que incluso eu, que son amante do formato físico… son consciente de que co paso do tempo non é que vaia morrendo, pero vai transformándose o seu valor na sociedade. Se me poño estritamente romántico co concepto de música, que é sonido ao fin e ao cabo, paréceme que o importante é que se poda consumir. Vivimos nun tempo no que eu agradezo case o feito de poder respirar, tal como estamos, así que o formato empeza a darme igual. Eu o que quero é escoitar música: o maior número de música que poda, da maior calidade… e si que é verdade que tirando de formatos dixitais hai máis posibilidades de que un algoritmo decida por ti, pero se fas un traballo de verdade, consciente, de investigación, hai plataformas coas que podes seguir investigando. Chegando a ese punto o que acabamos pensando sobre o formato físico é que dentro dun círculo underground como este no que nos movemos nós, é unha peza que acompaña, case como merchandising, o release, a edición. É verdade que cando escoitas un vinilo que vén coa edición toda coidada, se eres un friki da música, un melómano como somos nós, pois é máis disfrutable, pero buscándolle o lado positivo a todo, creo que a música sen formato físico pode ser igualmente disfrutable. Igual non tes tantas referencias visuais pero se fas un exercicio de concentración podes atopar igualmente montóns de matices.

Falando desas referencias visuais, mólame entrar no voso bandcamp e ver que a estética é coherente, que ten esa continuidade, coas portadas cun formato parecido, xogando coa coroa, as fotos carné… A que responde esa estética e ese concepto de Prinzedom? Pensando tamén en que describides o selo como un “family cult”, hai por aí referencias á familia Manson, asinades todos como “Prinz Pol”, “Prinz Doggow”, “Prinz Puchao”…

A ver, en principio a min sempre me molou moito formular este tipo de proxectos un pouco como unha secta (marcando distancias coa de Charlie Manson, evidentemente). Pero mólame moito no sentido de que creo que somos xente que traballa neste tipo de cousas case o mesmo tempo que adicamos aos nosos traballos  “normais”, por dicilo dalgunha maneira, e facémolo como chamados por unha especie de instinto natural que che impide non adicarlle o seu tempo, case como unha secta. Eu sinto que estamos como nunha misión. É dicir: por que fago isto, coa de penurias que me trae? Estou perdendo pasta… pero hai unha realización non tanxible dentro de todo iso que para min é case como unha relixión, como unha secta. É unha cuestión de instinto, unha misión: vas por elo. Logo, relacionándoo co tema do nome, “Prinzedom” tal como está escrito é unha deformación da palabra “Princedom”, que é “principado”. Fíxonos gracia a palabra polo tema de que bueno, non somos monárquicos nin nada polo estilo, pero a palabra principado sempre alude a un concepto de segundo posto, de xuventude que non ten a experiencia necesaria para chegar ao reinado… e molounos moito, no sentido de que nos sentimos dentro do underground, polo menos na escena de Barcelona, como principiños. Que si, que todo moi guai, que ti cando levas un proxecto a cabo hai palmadas na espalda, pero logo ao final que es? Eres un príncipe, non mandas en ningún lado, tes a túa movida aí e es o gamberro da corte. Non ten máis que iso.

A partir de aí xogamos un pouquiño co rollo de “Prinz” por facer a coña ramoniana, e o tema da imaxe foi unha moi boa idea de Xulián Sambade e Sergi Vilá, que é un mozo de alí de Barcelona que é artista gráfico e fixo un pouco de asesor á hora de desenvolver a imaxe do selo. Molounos a idea de relacionalo un pouco con estes selos de techno dos anos 80 e 90, que tiñan un cover system, que lle chaman: portadas parecidas nas que cambian un ou dous datos para que ti identifiques o proxecto da banda en cuestión. Molounos porque claro, cando comezabamos cunha imaxe máis libre estaba ben, pero queremos aglutinar estilos tan distintos que cando entras nun bandcamp, na páxina web ou o que sexa, despista demasiado. Non eres capaz, é case como unha ruleta rusa na que entras e disparas a algún release a ver se sae ben, entón molounos a idea de facelo moito máis homoxéneo, e que o selo, que ao final traballa de maneira case 100% altruísta polos artistas moitas horas (porque queremos, pero moitas horas) tamén puidera alimentarse un pouco do proxecto para saír adiante. Prinzedom ao final, se nos limitamos a sacar as referencias sen coidar un pouco ese tema da imaxe seríamos como calquera distribuidora que sube as súas cousas a internet, e queríamos darlle ese punto de “se entras a facer algo con nós, tes que entender que entras a formar parte de algo”. O único que pedimos é un compromiso e que haxa unha retroalimentación, para que Prinzedom poda seguir adiante. Xa non digo crecer, para que poda manterse nese punto e seguir sendo plataforma de lanzamento para proxectos que comezan e demais.

E máis aló desa idea do compromiso co proxecto e o traballo no mesmo colectivo, que é o que teñen en común as diferentes bandas e artistas de Prinzedom? A nivel estético, de actitude, de gusto…

Home, é unha boa pregunta esa, porque é bastante variado o rollo. Eu creo que hai un punto común en certa demencia pola música. A min dáme a impresión de que case toda a xente coa que traballamos forman como unha cuadrilla de outsiders que si, que están integrados na sociedade e poden levar unha vida normal, pero se puideran cambiarían moitas cousas de golpe. Non un proceso de anos no que se fosen desenvolvendo conceptos dentro da cultura e da sociedade, senón que se puideran cambiarían moitas cousas de golpe. Isto un pouco pola actitude da xente, que nos movemos con peña que hai de todo, pero en xeral outsiders da vida. E creo que o principal que teñen en común é o que che dicía antes, esa sensación de estar como nunha misión, de “vou facer isto, dá igual o que pase, dá igual o diñeiro que poda gañar ou perder, ata que morra vou facer isto” porque é un funcionamento de instinto puro, sabes? Penso moito nunha metáfora. O outro día vin un documental brutal sobre unha especie de cangrexo que hai nunha illa non sei onde. Foi adaptándose á illa, á propia terra, e non toca o mar. Non pode tocar a auga porque afoga. Entón están sempre alí pero claro, cando teñen que poñer as ovas para as súas crías teñen que poñelas na auga. E son chamados polo instinto, van ás rochas, están xogándose a vida coas olas todo o rato pero van alí, non saben por que, é o instinto e teñen que facelo. Isto é un pouco o mesmo. Eu é o que vexo entre todos os proxectos, porque logo en tema de personalidades, forma de vida… é un mapa que flipas, hai xente moi distinta entre si. Teñen iso en común: todos os artistas de Prinzedom poderían xuntarse a cear unha noite, compartir a súa música e encontrar mil puntos en común, pero dudo que a maioría puideran compartir piso [risas]. Tiraríanse os pratos á cabeza.

Pois eu anotei dous puntos en común [risas]. Un é unha cousa que xa vos preguntei a Vietnam no seu momento. Estades en Barcelona, pero unha chea de xente en Prinzedom sodes xente galega, e tamén xente doutros lugares pero non de alí. Entón non sei se ten algún peso o feito de que moitos de vós sexades parte de distintas diásporas.

Si, probablemente. Non o vira así pero si, síntome identificado co que dis. Ao final, para alguén que non viviu en Barcelona igual isto sona un pouco raro, pero eu supoño que coa suma da idiosincrasia galega máis a suma da idiosincrasia barcelonesa (xa non digo catalana, barcelonesa) eu levo dez anos vivindo alí coa sensación de que son unha especie de semiestranxeiro. É dicir, é fácil integrarse, formamos parte do mesmo estado, se nos ceñimos ao que pon no DNI [risas]. Pero si que é verdade que eu e a maioría de xente coa que me levo sentímonos cómodos nese espazo non definido de “somos de aquí pero non”. De feito cando chega xente de Latinoamérica, amigos que teño de Venezuela, México… son xente que igual están un pouco reacios a falar contigo, e chega un momento na primeira conversación e polo que sexa dis “son de Vigo, son de Galicia…”. “Ah, non eres catalán? Ven para aquí, home” [risas]. Teñen ese tema de odio ao que é de alí, que non pasa nada, que os cataláns son marabillosas persoas, todo o mundo ten os seus defectos e as súas virtudes pero si que é verdade o que dis. É un espazo no que nos sentimos cómodos. De verdade, eu cando vivía en Galicia e tiña proxectos aquí e demais, pode resultar absurdo, pero tiña a sensación de que estaba demasiado cómodo. Eu necesitaba un pouco de mambo, que me deran paos por todos lados, ter dificultades e demais. E si, definitivamente é algo que o 90% dos artistas do selo teñen en común e non o pensara.

Era un pouco por ver esa diferenza, se vós a notades por estar aí, entre ser un grupo “de Barcelona” e ser un grupo “afincado en Barcelona”, como se le no texto do último disco de Purila Sniper.

Mola, non sei se todo o mundo o le así, pero é o que quere dicir. Eu nunca estiven interesado en poñer nunha biografía que formaba parte dun grupo “de Barcelona”. Aí hai unha discusión moi grande, porque eu atopei xente ao longo da vida que di que o grupo é de onde é. “Se estiveras en Berlín seguro que dicías que o grupo era de Berlín”. Non sei, pero non deixarías de dicir que hai un galego aí. Así que si, “afincados en Barcelona” [risas].

Ao final os grupos tamén poden marchar a outro lado.

Claro, hai grupos como os Sumo en Arxentina, que andaban por todos os lados. A min un dos meus grupos favoritos da historia deste país é Derribos Arias, e ao final son un grupo que tiña un radio de acción moi madrileño pero eran vascos. E como se come iso? Hai xente que di “estes son da movida madrileña” pero coidado, non é así exactamente. Mólame iso. Non son moi de pensar que os grupos son da cidade onde están: os grupos son das idiosincrasias que os forman. E se tes nun grupo a un tío de Berlín, unha moza de París, outro de Xinzo e outro de Barcelona é un grupo de catro lugares coas súas catro idiosincrasias, e pode estar onde sexa.

Si, agora escoitando o último de Purila Sniper, que me molou moito, tamén tiña ese aire internacional coas colaboracións. Ao final hai tantos factores que é difícil de dicir, pero non sei se as preocupacións de alguén que teña ese compoñente de non ser de Barcelona van ser distintas das de alguén que si o sexa.

A ver, é un tema peliagudo [risas] pero si, para que imos enganarnos. Eu estou seguro de que se un barcelonés tivese que vivir en Galicia encontraría as mesmas dificultades. Que pasa? Non é tan común porque o catalán non é tan dado á emigración polo que sexa. Entón é difícil xulgar esa situación, pero a realidade é que si. É dicir, eu a nivel social, por moito que trate de integrarme sempre vai haber esa diferenciación. O que nace alí ten as cousas un milímetro máis fáciles. E podo comprendelo eh, non o digo como crítica. Ao final é normal que a xente coide o seu. Estou seguro de que se viñeran tres rapaces cataláns a vivir a Santiago e dixeran: “bueno, vamos montar unha banda e comer a cidade”. Igual sería un pouco… eu cando cheguei alí con vinte anos non digo que chegase con esa actitude, era máis ben unha actitude máis naïf: “bueno, vamos montar unha banda, malo será, aquí hai grupos, salas a saco… non creo que petemos pero imos estar un tempiño facendo isto holgadamente…”. E non é así por todo. O background que ti tes nun lugar axuda moito. Eu de tocar nos meus anos de adolescente en Galicia… cando levaba cinco anos en Cataluña case tiña máis fácil montar unha xira en Galicia que no lugar onde vivía, en Cataluña. Iso di bastante da movida, pero insisto, que non se entenda como unha crítica. Creo que é normal pero si, é máis difícil se non eres de alí.

Si, que te metín nun brete [risas].

Eu opino, mentras non me pinchen as rodas… [risas].

Outro punto en común é que moitos dos proxectos son de xente que viña antes ao mellor de facer un rollo máis de guitarras, de punk ou de rock… Purila Sniper sodes ti e Puchao, estabades antes en Vietnam e Terremoto Sí, sacastes o de Yuraq Walla (Pamper, que estaba en Puma Pumku), o de SXSXSX (Zippo, en Srasrsra e Triángulo de Amor Bizarro), o de Frosties (que Xulián estaba en Vozzyow), o de Mosar (Rodi, que tamén estaba en Vietnam)… Aquí as ferramentas son case sempre as da electrónica. Por que estes cambios? Que aportan unhas ferramentas fronte a outras?

Eu aquí de entrada, as razóns de todos non as sei. Sei as de algúns, que son as mesmas que teño eu. Principalmente foi hartazgo. É verdade que as tendencias ultimamente levaron todo ao terreo da electrónica, que as bandas agora, sobre todo as bandas underground, teñen un espazo cada vez máis acotado e máis pequeno. Entón pode soar un pouco a tendencia, pero eu sinceramente estaba cansado de utilizar as mesmas ferramentas. Eu non son o Satriani, pero cansei da guitarra. Cando tiña 18 ou 20 anos decidín utilizala dunha forma e cheguei a un punto no que estaba cansado. Creo que para moita xente que estabamos metidos en bandas foi de xustiza tratar de probar con outras cousas, que ao final era música que escoitábamos pero nunca tivéramos o valor ou o tempo de desenvolver proxectos dese tipo. No meu caso eu un día xuntei con Puchao e dixemos: “joder, ti sabes todo isto de hip hop, de electrónica, de house… eu todo esto outro… son xéneros que amamos tanto e nunca fixemos nada nin que se pareza a isto”. É como que metiamos matices nos proxectos pero non máis. E arrastrados un pouco por iso as ferramentas cambian tamén. Eu estaba moi atado ao que era unha banda anteriormente. Eu podía facer cousiñas na casa, e logo chegábamos ao local e poñíase en común, e dependíamos moito dese momento en común. Que é fermoso, tamén, ter unha banda e compartir iso, pero cando acabou Vietnam, por exemplo, a banda na que eu estaba, e comecei a facer cousas máis de electrónica… é outra maneira de traballar. Empecei a explorar o mundo MIDI, as máquinas de sampler, os sintetizadores… e aí podo desenvolver un montón de ideas que antes quedaban no tinteiro e dicía “buf, é inxestionable”. Unha puta ópera rock aquí que non podo desenvolver nin con banda nin sen ela. Para min foi unha apertura de posibilidades, de facer música moito máis fácil e non creo que por iso teña menos valor. Ao final segues facendo proxectos en común con outra xente… e non sei, creo que se decidín tirar por ese punto era pola facilidade de traballar un só nun mundo no que cada vez estás máis illado. Eu fago un esforzo por manter o contacto coas amizades e demais, pero vivimos nun mundo, admitámolo, un pouco jodido. Horarios laborais… nunha cidade como Barcelona ti igual ao teu amigo da alma non o ves en tres semanas ou un mes. É tremendo iso, e ás veces tes unha impotencia de querer levar adiante un proxecto e non podes. Tamén che digo, cansamos pronto [risas]. Porque estabamos moi limitados con iso e no caso concreto de Purila Sniper un día dixemos: “isto está moi ben pero ao final non somos produtores de electrónica propiamente ditos, somos músicos”. Somos xente que as ideas xorden de quince minutos de improvisación con outro colega, por poñer un exemplo, entón decidimos recuperar a utilización de instrumentos combinándoa coa electrónica… ao final estamos un pouco en terra de ninguén, cos sintes, coas sampleadoras que compramos hai dous ou tres anos, pero seguimos utilizando o noso vello baixo, a nosa vella guitarra… e desenvolvendo o proxecto con todas as ferramentas. Eu creo que hai que ser xustos co que sintas no momento. Non é unha cuestión de tendencia, é unha cuestión de que se agora che apetece tirar por aí tiras por aí. E estas razóns non sei se son extrapolables a todos os proxectos do selo, pero sei de boa tinta que un bo número de artistas do selo pensan o mesmo.

A min paréceme razoable. Ten toda a lóxica. O que si que é curioso é que está pasándolle a moita xente á vez. Ou non á vez pero nun período de poucos anos. E moitas veces tamén é o que dis ti: ter unha banda cada vez é máis difícil. Catro persoas que cadren sen que ninguén teña un traballo cun horario estrañísimo ou marche a vivir a calquera sitio…

É que é iso, e a tendencia tamén vén de aí. Eu ás veces falo con xente que ten unha concepción da vida super conspiranoica (que a min me mola tamén pensar que hai conspiranoia polo mundo, que hai atentados de bandeira branca e movidas destas), pero ao final a tendencia non é que catro tipos collan unha revista e un canal de Youtube e fagan que todo o mundo faga non sei que. A tendencia está marcada tamén polas dificultades sociais que hai, económicas. Non é só o que pasa arredor da cultura, é todo o demais. A tendencia é a vida e supoño que aí está o punto de que pase cun huevo de xente agora. A metade por tendencia, a metade [risas] porque non quedou outra. E logo terás un 20% que non sabe ou non contesta.

A min o que me estraña é que non haxa máis cantautores e xente que canta a capela, que é a opción barata.

Si, pero bueno, acabará pasando. Estas cousas veñen e van como as mareas. Eu boto de menos… ultimamente penso moito neste selo, Nuevos Medios, de Mario Pacheco… ti ves como planteaban o tema nos 80 e tiñas a Golpes Bajos pero tiñas a Ketama nos seus inicios, os “nuevos flamencos”. Non había unha cuestión de tendencias. Gústache de verdade? Dá igual o que digan as revistas ou as radios: sacámolo. Iso hai que sacalo. Boto de menos iso. A xente di “eu teño un selo de techno”, “eu teño un selo de rap, igual podo facer un día un tema de fusión de rap con flamenco ou con música cubana, pero non me saques de aí”. Temos certa responsabilidade a xente que comeza proxectos, de marcar esa variedade. E os primeiros que temos ese defecto nós, que estamos nelo, estamos falando con xente… pero boto de menos un cantautor, alguén cunha guitarra ou cun piano só.

Con isto que me dicías do de Nuevos Medios tamén estiven pensando nesa cuestión que falades no texto do disco de Purila Sniper, desa idea das “músicas populares” (que tamén son un pouco tendencia). Tamén iso me parece un cambio… Entendo que hai un punto punk no que facedes, ou que vén desa cultura, pero parte do punk tiña (tal como o vexo eu, non sei se nas orixes ou nas derivas) unha certa autocompracencia co non ser popular, ou case unha vocación antipopular. E a min paréceme bonito coller o dub ou o hip hop, que poden ser músicas underground pero tamén populares ou de masas. E creo que nos últimos anos si que houbo un pouco o clic na cabeza de quitarse certas vergonzas, certo medo a probar outras cousas… Isto non é exactamente unha pregunta [risas].

[Risas] Non, pero mólame por onde vas. Creo que a xente acabou cansada do paradigma de que algo subversivo, algo punk, algo que vai en contra do establecido, ten que ter unha actitude moi concreta de agresividade contra o que non queres, de illamento do resto da sociedade porque non queres ter nada que ver con esa xente… O que mola da actitude punk é dicir que a máxima burrada que teñas pensada para meter nunha letra tes que metela nun tema de canto gregoriano ou nun tema de pop rollo Belle and Sebastian. E cando queiras falar de amor, faino con heavy metal, non sei… descontextualizar un pouco todo. Creo que o que lle pasou á miña xeración, que é máis ou menos a túa, finais dos 80 e principios dos 90, é que quedamos un pouco cansados do tema de que o punk ten que ser “mucha policía poca diversión”. Que si, que está moi ben para o seu momento, a marxe esquerda de Bilbao, todo ben, non pasa nada, eran brutais, pero creo que é un mensaxe xa manido e a xente necesita recibir estímulos doutra forma. É un pouco iso. O punk ao final está na actitude, na mensaxe que queres mandar, nos círculos nos que te moves… pero podes facelo con dub, con música cubana… É iso. As músicas populares, se ti es unha persoa que consumes toda esa música por que vas autoprohibirte tocar todos eses paos a ver que pasa? Non digo que teñas que dicir “vou facer un disco de músicas do mundo que vai petalo en todas as tendas Natura de España”, non é iso, é probar a ver que pasa. E probablemente saia algo guapo diso.

Arredor desta idea de “músicas populares” hai unha dualidade, que é pensar naquelo que ten orixe popular e aquelo que ten vocación de ser popular, de masas. Non sei en cal estades pensando vós.

A min gústame moito pensar as cousas así no aire [risas] e dicir metade e metade, pero é que é certo. Eu persoalmente penso que se poñemos como exemplo concretamente o disco de Purila creo que hai pasaxes, hai temas que poden ser considerados 100% un tema pop. É dicir, música popular no sentido de que é facilmente consumible para case todos os públicos. Agora ben, moitas desas cancións están construídas con elementos totalmente alleos para nós, como pode ser alguén contando unha historia das súas movidas en Liverpool ou Manchester, ou o colega que fai unha canción inspirada polas súas vivencias en Cuba, ou o noso colega que toca a guitarra e non ten nada que ver co mundo electrónico pero sabe adaptarse… é unha mestura do feito de música popular consumible para todo o mundo e cousas que, sen ser folclore, son unha reminiscencia diso.

Está guai, é un pouco o que dicías antes. Se tes unha mensaxe que transmitir, sobre todo se é unha mensaxe política como pasa no punk a miúdo, se te mantés nunha estética predicible só estás predicándolle aos conversos. Se fas algo que poida escoitar calquera pola radio… eu que sei, se pensas en Rubén Blades, ao mellor a xente está bailando salsa e escoitando un relato de abuso policial ou de desigualdade económica…

É como cando eres adolescente, igual non tes os inputs ben marcados e estás vendo unha peli que só parece entretida e logo empezas a dicir “hostiá, que aquí hai unha mensaxe que flipas detrás, que isto é máis antisistema que a nai que o pariu…”. A min mólame moito. Co disco noso hai un exemplo moi claro, un tema que se chama “Buga Phantasma”, que é bastante pop, e é o que máis tempo levaba escrito… e eu fixen a proba de ir poñéndollo a peña que non ten que ver co meu círculo, familiares, peña que coñeces no curro… que son de círculos totalmente distintos a ti e mólame moito ver a reacción de que empeza o tema pop, todo potable, e de repente chega unha frase que di “¿dónde está tu Jesucristo ahora?”. E entón é como… mólame que a xente de repente diga “e isto?”. Parecía que ías falar doutra cousa pero non precisamente disto. Non o vexo como unha gamberrada nin nada pero si como o que dis ti de non predicar aos conversos. A forma é o que pode atraer a uns ou outros, e se fas o mesmo de sempre só vai atraer aos de sempre.

A min é o que me parece guai, aínda que teñas outra vocación (que evidentemente non es a gran industria cultural) distinta á de vender, si que tes a de transmitir unhas mensaxes, e está guai xogar con formas…

É un cambio. Non se me ocorre ningunha metáfora, son de metáforas moi enrevesadas eu…

Desta volta no documental do cangrexo non atopas? [risas]

[Risas] Non. É como… Se a min me levan dando toda a vida algo nun formato non sei como quero que sexa o cambio, pero quero que cambie. Quero dicir que a tradición está moi ben, está moi ben sentirse cómodo coas cousas, pero non hai nada como saír da zona de confort para aprender e ter unha vida moito máis sana, onde comprendas mellor todo e poidas manterte lonxe da demencia. Para min iso necesita de que unha mesma mensaxe… non que sexa sempre a mesma mensaxe con distintas formas, senón que as propias formas vaian provocando unha mutación desa mensaxe. Pra min, se te aferras a algo toda a vida, a un ideario, a unha forma de transmitilo e de consumilo… con todo o respecto á xente que o fai, creo que estás limitado.

E no teu caso, eses cambios na forma de que cambios na mensaxe cres que foron acompañados? Escoitando os de Casper Ego dá a sensación de que hai un xogo un pouco de personaxe, aínda que en Vietnam xa empezabas a rapear nalgúns temas e iso tamén leva a unha actitude diferente porque as letras rapeadas soen ser máis longas, a entonación falada é outra… non sei se che leva a dicir distintas cousas.

Eu creo que si, totalmente. Pero por moitas razóns, tamén por razóns técnicas, de que eu facendo mil locuras na guitarra non son capaz de estar cantando todo o tema enteiro. Tiña que elixir momentos nos que podía meter baza e soltar aí as miñas historias. Pero si que é verdade que a forma modifica a mensaxe, o significado e tamén a propia forma da mensaxe. Non sei moi ben como explicalo, pero é como… ti queres transmitir unha idea, un discurso que tes preparado de 5 minutos, e ti non podes expoñelo igual no ferry Vigo-Cangas que nunha aula nun colexio concertado, que nunha aula nun colexio público, que no medio do monte… cada lugar ten as súas necesidades e tes que saber chegar á xente á que queres chegar nun momento dado. Entón as modificacións van por iso, creo, polas circunstancias. A forma que elixes, a situación… modifica o ánimo incluso da mensaxe, a túa perspectiva propia, xa non só a maneira na que o queres transmitir senón a túa propia forma de entendelo. Unha situación máis relaxada pode darche unha perspectiva máis ampla do problema que tes, a título persoal ou como sociedade, que se estás sempre alterado, que vai ser todo “ás barricadas”. Entón si que modifica e de forma positiva ademais, porque senón estás aferrado ao librillo de toda a vida [risas].

Pois nada, creo que só me quedaba algo máis atrás ese lado de Prinzedom, que era que me explicases como vos organizades, a nivel de reparto de traballo, a nivel económico… como funciona o selo.
Puf. É un pouco cambiante tamén. É dicir, os obxectivos que marcamos en cada fase fan que as labores se distribúan dunha forma ou outra. Si que nos últimos tempos tivemos xa unha estrutura máis ou menos ordenada pero que está en fase de probas. Aínda que eu teño a teoría de que no underground todo está en fase de probas. Non podes aferrarte a nada. Si que hai labores que por cuestión de talentos ou de formación hai persoas máis preparadas, pero para resumir… Prinzedom ao final está levado por catro persoas, os catro galegos, e logo temos satélites que axudan, como antes nomeaba a Sergi Vilà, que fai o tema do cover system e o asesoramento con todo o tema de imaxe… e logo dentro do selo en si, da peña que non son satélites e estamos toda a semana currando, basicamente están Xulián e Carba (Miguel Carbajal), un pouco adicados ao tema da imaxe e de buscar formas de merchandising que sexan curiosas e non facer sempre o mesmo da camiseta do grupo… Buscar algo curioso que esperte outros estímulos no público. Puchao encárgase dos temas loxísticos, económicos… a cara menos amable deste pseudo business [risas] e eu levo un pouco o tema coordinación e iso, darlle a tabarra aos artistas para que curremos dunha maneira comprometida, sabendo onde están e que queremos facer, para que non haxa confusións. Ás veces danse situacións nas que dis “hostiá, este tipo estame a falar como se fósemos Warner ou Sony”. Creo que hai que explicarlle onde está, hai un compromiso, que creo que nun proxecto onde as prioridades non están nin no diñeiro nin na popularidade o compromiso é o máis importante. A partir de aí, independentemente de que cada un ten a súa labor, é bastante anárquico. Non sei se é bo ou malo, todos nos metemos no traballo dos demais, hai máis ou menos un certo consenso (non pode haber un consenso do 100% sempre), e é iso, unha organización bastante solidaria, no sentido de que eu que sei, se alguén ten que encargarse dun aspecto de imaxe para o selo e eu, que non teño formación, vai levarme o dobre, non me importa: fágoo. A cuestión é sacar as cousas adiante, a cuestión é mostrar un respecto, un compromiso absoluto pola peña que quere sacar algo contigo, e compartir experiencias, e ir a unha festa que organizas, un festi con varias bandas para coñecer os demais do selo… A nivel organizativo é iso, cada un ten as súas labores pero somos todos un pouco… Prinz [risas].

Papeis da pandemia

Ao final non quedou ese nome máis que informalmente, pero no meu corazón os Papeis da Academia deste ano chámanse así, porque ao facer un anuario este 2020 van sobre o que van. Meri e máis eu estivemos traballando nos textos da publicación da Academia Galega do Audiovisual, que editou María Yáñez e que leva fotos de Tamara de la Fuente. Basicamente contamos como pasou este ano algunha xente que traballa no audiovisual galego e que cousas se agardan para o ano que vén. A min serviume para aprender un pouco sobre profesións das que apenas sabía nada, como o vestiario ou a distribución, e para observar a maneira na que o contexto da pandemia é cruel pero tamén activou a inventiva. Tamén para ver algunhas similitudes e diferenzas entre como afectan as crises ás distintas partes do sector: hai xente que é autónoma, xente que é empresaria, xente que é asalariada, xente que fai traballo voluntario…

No que máis traballei (e onde máis se ve iso) foi nesta reportaxe de conxunto na que falan Mamen Quintas (produtora), Alicia Dapena (técnica de vestiario), Paula Cons (directora e produtora), Milo Baños (distribuidor e exhibidor), Xúlio Abonjo (actor), Lidia Fraga (guionista), Manel Precedo (cineclubista) e Ángel Sánchez (director de festival).

Importa o trebello?

Imaxe de Music Crowns

O domingo pasado volvín á Radio Galega ao Diario Cultural Zeta, desta volta falando con Antonio Méndez das ferramentas que usamos para facer música e como inflúen nela. Podedes escoitalo aquí ou ler a versión en texto debaixo. Intervén o Chicho do Funk (Ortiga, Boyanka Kostova, Esteban y Manuel, Bulto…) e soan Pega Monstro, Ortiga, Bulto, Laura LaMontagne e PicoAmperio, Chet Baker e Holly Herndon. No contido non falo de babosas pero pareceume unha boa oportunidade para recuperar esas imaxes, clásicos esquecidos da internet.

Mirando a música máis popular internacionalmente nos últimos anos, non é nada novo dicir que hai unha tendencia a que a electrónica teña máis peso e a que as guitarras eléctricas parezan algo relativamente anticuado. Lin un artigo do Washington Post que falaba de como Gibson, Fender e outras empresas fabricantes de guitarras estaban nunha crise moi grande porque xa non hai guitar heroes que fagan que a xente nova merque guitarras. Pero a min isto non me preocupa demasiado por dous motivos. Un, que a figura do guitar hero ten un aquel hipermasculino que está ben superar: polo que din no artigo, a figura que máis inspira agora mesmo a que alguén colla unha guitarra é Taylor Swift e o instrumento está deixando de ser tocado maioritariamente por nenos. Outro, que a xente nova fai seguramente máis música que antes, e moita dela co que ten a man, que a miúdo é o ordenador.

Aínda así, creo que o problema está en rexeitar unhas ferramentas ou outras, porque ao final a cuestión vai ter que ver co que fagamos con elas e tampouco son incompatibles. Para aprender máis sobre o tema, quixen falar con alguén que fixese música agora con ferramentas electrónicas pero que teña usado tamén instrumentos acústicos. E ocorréuseme pedirlle opinión ao Chicho do Funk, membro de Boyanka Kostova e que en solitario usa o nome de Ortiga.

Chicho: Os primeiros instrumentos que utilicei para facer música sempre foron guitarra e baixo, porque foron os meus instrumentos nai, foron cos que aprendín a tocar, e como sempre tiña bandas con formacións de instrumentos acústicos, se facía falta unha guitarra tocaba unha guitarra, se facía falta un baixo pois un baixo. Agora dende que fago músicas electrónicas, a miña relación con estes instrumentos é máis de buscar ideas, ir probando acompañamentos tocando por encima das bases que vou montando… Pero bueno, como en Ortiga hai veces que pega que toque unha guitarra e hai veces que non, pois non sei, intento ir vendo que é o que pide a canción, o que podería estar ben e traballo en función diso, entón se fai falta que toque a guitarra tócoa e se non mola pois non a toco e xa está.

Nun proxecto como Ortiga conviven entón as distintas ferramentas. En Galicia hai moita xente que traballa coa electrónica pero que previamente viña de participar en proxectos cunha instrumentación máis propia do rock, ou que vai alternando entre unhas cousas e outras. Algúns exemplos son Pantis (antes en Telephones Rouges), Glitchgirl (que estivera en Szentes), Las Cruzes (que participaban en Uppercut), Emilio José (que o mesmo fai Nativos digitais que toca cos Indígenas), Grande Amore (tamén en Oh Ayatollah) ou, como explicaba el, o propio Chicho, que en Esteban & Manuel xa usaba as caixas de ritmos pero hai tempo tamén tocaba o baixo en Vicky Polard ou en Bulto.

Supoño que na tendencia hai unha cuestión puramente musical, porque a xente creativa sempre vai ter curiosidade por investigar cos sons e os trebellos que vaian aparecendo. Pero tamén hai unha cuestión socioeconómica, que en Galicia sempre pesa moito porque a maioría de proxectos musicais non son profesionais. Nos exemplos de antes, os proxectos máis electrónicos son en solitario ou dúos, e nos proxectos previos había máis peso da idea do grupo de rock de catro ou cinco persoas. Cantos grupos son posibles mentres a xente estuda ou está no paro e deixan de selo cando alguén empeza a ter horarios máis esixentes ou ten que emigrar? Penso que unha chea. Pregunteille a Chicho como cría que afectaba a tecnoloxía á música de cada época e faloume das dúas cuestións.

Chicho: Sempre que haxa máis recursos dispoñibles eu considero que é positivo, e moitas veces na historia os avances tecnolóxicos que surxen fan que os sonidos dunha época non teñan nada que ver coa anterior. Por exemplo, cando surxiron as caixas de ritmos e todos esos rollos, claro, a xente empezou a facer house, techno y tal y cual e iso ata ese momento non existía. Quero dicir, antes a xente tiña baterías acústicas, guitarras… e xuntábanse para facer ruido. Entón paréceme guai que a partir dun avance tecnolóxico surxa outra forma de ver a música e outra forma de relacionarse con ela. E no meu caso, como chegou un punto no que non podía quedar coa xente habitualmente para facer música, as caixas de ritmos, samples e tal déronme a oportunidade de formar unha banda eu só e poder seguir tirando para diante, pois iso, aínda que non teña uns colegas cos que poder facer ruido todos xuntos. E joba, creo que é superpositivo porque, como dicía antes, é algo que ocurre e que é posible desde hai moi pouco tempo.

Entón, que hai desa idea de que a tecnoloxía dixital democratiza o acceso á cultura? É evidente que o dixital abaratou o acceso a moitas cousas que antes eran moi caras. Hai corenta anos moi pouca xente tiña unha cámara, por exemplo, e agora todo o mundo leva unha no móbil. Igual ca iso, agora a xente pode producir (e, se cadra máis importante, distribuír) música se cadra máis facilmente ca antes, pero tamén creo que moitas veces é unha cuestión de perspectiva, se pensamos que antes de que houbese radios e tocadiscos na casa, a música non era tanto algo que a xente escoitaba. É dicir, tamén o era, pero era algo que a xente facía, e facíao co que tiña a man, para pasalo ben ou para acompañarse traballando ou o que fose. É dicir, a maneira máis barata e máis democrática de facer música vai ser co propio corpo e coa propia voz, e nese sentido paréceme moi inspiradora a xente que ten de vez en cando a valentía de non necesitar nada máis. Nos últimos anos pasoume por exemplo con cousas como Ao cabo leirín, o disco de Faia, e tamén con esta canción de Laura LaMontagne, na que canta unha copla que, polo que lin, penso que recolleu a cantante e investigadora Susana Baca no norte de Perú e que fala tamén dalgunha maneira de como a xente pode expresarse e emocionar sen necesitar sequera saber escribir.

Precisamente Laura LaMontagne actúa agora con PicoAmperio nun proxecto que mestura a electrónica e elementos da tradición lírica galego-portuguesa ou recollidas da tradición oral, e esta semana van estar no Ciclo VanGal no Museo do Pobo Galego, con Faia, MounQup e Teresa Ferreiro. Supoño que escoitándoas en conxunto podemos ver esa tendencia a investigar nas tradicións e facer con ela cousas novas, como veñen facendo tamén Baiuca ou Mercedes Peón.

É isto tradición? Supoño que si, porque a tradición non é inmutable. Se cadra a tecnoloxía dispoñible nalgunha época era unha lata de sardiñas e unha botella de anís, e agora a tecnoloxía dispoñible é moito máis ampla. A min, que o que me gustaba cando tiña quince anos era o rock e o punk, levoume tempo desfacerme dos prexuízos fronte á electrónica, como se fose algo artificial, ou como se fose xente que non tocaba, pero ao final cada quen ten que usar as ferramentas que lle pareza e o que importa é o que fai con elas. Xusto pregunteille a Chicho se vía diferenza entre aplicar o dixital a xéneros que foron sempre electrónicos ou facelo á cumbia ou o mambo, que veñen dunha tradición acústica.

Chicho: Pois eu hoxe por hoxe os ordenadores, os efectos de produción… véxoos totalmente imprescindibles en todo tipo de estilos, sea trap, sea música de verbena, sea reguetón ou o que sea. Basicamente porque claro, vai chegar un momento no que a túa canción, sea do estilo que sea, vaise ver reducida nun estudio a un proxecto dixital nun programa de gravación. Ti cando estás gravando a todo se lle aplica efectos aínda que sexa por temas de cortar frecuencias, crear un equilibrio entre os instrumentos, que ningún tape a ningún, que todos se entendan… e iso tamén se consigue a base de meterlle 30.000 efectos a todo, e se fas rock a túa batería vai ter compresores, vai ter reverbs… que realmente é tan antinatural como ter un autotune nunha voz. Entón iso, véxoo practicamente igual. Se cadra en estilos electrónicos buscas ao mellor que o efecto se note máis, que o oyente note máis ese ambiente dixital pero bueno, como a nadie se lle ocorre escoitar trap sen autotune e esas cousas, a nadie se lle ocurre escoitar Slayer sen distorsión, a nadie se lle ocurre ver unha peli de acción sen os cromas… hoxe en día como todo é dixital, pois é dixital para todos. Eu creo, vaia.

Seguindo co que di Chicho, moitas veces hai unha idea de naturalidade que non relacionamos coa técnica, pero que si que ten relación con ela. O son gravado existe desde hai 150 anos, que tampouco é tanto tempo, e só a aparición do micrófono xa posibilitou que aparecesen novas formas de cantar. Por exemplo, nos anos 50 foi moi rompedora a maneira de cantar de Chet Baker, que é moi íntima, case susurrada, e que se cadra non tería sentido se non houbese amplificación.

Poderíamos pensar que isto sona “orgánico”. A min tamén mo parece, pero aí temos unha serie de prexuízos. Se vemos un ordenador ou un móbil, pensamos en tecnoloxía, e penso que non facemos o mesmo cando vemos unha guitarra (que é tecnoloxía igualmente). Se cadra hai un romanticismo asociado aos instrumentos que aínda non asociamos ao ordenador (lembreime agora de que xa escribín algo sobre isto que igual non teño tan claro agora). Probablemente pasa porque un violín está pensado para facer música e un ordenador está pensado para facer millóns de cousas. Pero, por exemplo, a compositora Holly Herndon, que estivo no Wos Festival de 2019, ten dito que o ordenador é o instrumento máis persoal que existe, e ten traballado para desmentir a idea de que a música de ordenador é unha música fría.

Captura do clip “Eternal“, dirixido por Mathew Dryhurst

No seu último disco, PROTO, Herndon desenvolveu unha intelixencia artificial e fíxoa colaborar cun grupo de vocalistas. A súa idea foi ir máis aló de pensar na máquina como unha ferramenta e pensar nela como unha colaboradora. Esta intelixencia, que se chama Spawn, vai aprendendo a partir de diferentes voces e sons e interprétaos á súa maneira coas súas propias variacións, glitches e distorsións, que non son predecibles. E en varias cancións o que fai é recuperar melodías ou modos de canto comunitarios, de pregunta e resposta, pero facendo que as persoas e a máquina interactúen. Vese neste “live training” no que Spawn aprende en resposta ao coro.

Acabará isto sendo o que soe “natural”? Non o sei, porque a propia Holly Herndon comenta como moitos dos experimentos musicais con intelixencia artificial tenden a unha automatización que parte da música que xa se fixo, caendo dalgún xeito na retromanía e a nostalxia. As convencións de cada época van cambiando. Cansamos dunha estética e pedimos outra, que igual é nova e igual é de hai anos, igual que por exemplo houbo un momento hai uns dez anos no que parece que houbo unha saturación do autotune e logo volveu estar de moda (e probablemente se miramos a países menos influídos polo mainstream estadounidense esta historia sexa distinta). Con todo, pasa o que dicía Chicho: o dixital está aí para todas as opcións, e o trebello importa porque inflúe na música que se fai (polo menos en canta xente a fai e como soa). Moitas veces úsase para imitar o que xa fixeron antes os instrumentos tradicionais, ás veces para alteralos e outras para facer algo que as persoas non poden facer por si soas. O futuro debería ir por aí, pero mentres alguén queira expresarse coa música mellor non pasar de ningunha ferramenta: a min vaime parecer igual de válido un ordenador que unha botella de anís.

Fan fan #2: Los Hermanos Cubero, Bill Monroe e as tradicións

hermanos-cubero-1.jpg
Foto de Albert Badia

 

 

 

 

 

Non tiven tempo a escribir practicamente nada no último mes ou así, porque entre o traballo que teño normalmente e outros máis imprevistos non me quedou tempo a nada. Nalgún día destes no que só dá tempo a ir ao choio e ir á compra (que hai xente que nin iso, claro) acordábame do que cantan Los Hermanos Cubero: “por ganarme la vida la estoy perdiendo”. Non é para tanto porque me gusta o que fago, pero supoño que moita xente o pensa nalgún momento. En calquera caso, póñoo como exemplo porque algunhas cousas que cantan os Cubero véñenme á mente en relación a cousas que me pasan ou imaxino que me poden pasar na vida, así que me alegro de ter sacado unhas horas para seguir con Fan fan, a sección que estou facendo agora en Onda Vital, e facelo con eles.

Podedes escoitala AQUÍ.

E tamén podedes lela e ir escoitando os enlaces aquí debaixo. A entrevista que lle fixen a Roberto de Los Hermanos Cubero foi por teléfono e o son non é bo, pero penso que se entende. E senón, o que di transcribino no texto que segue.

Cando somos fans de alguén é habitual que esperte en nós algo que nos leva a imaxinar cousas. É unha cousa que pasa de moitas maneiras. Por exemplo, hai un libro que se chama Starlust no que Fred e Judy Vermorel recompilaron as fantasías secretas de fans nos anos 80, recollidas de cartas e testemuños orais (o libro está publicado en inglés por Faber and Faber con prólogo de Pete Townshend). En moitas destas fantasías as e os fans imaxinábanse compartindo sesións de gravación, unha familia ou sexo en cuartos de baño con Barry Manilow, David Bowie ou Debbie Harry. A cuestión do desexo é importante, pero desta volta quero falar doutro tipo de imaxinación, que é a que nos leva, no caso da música, a facer cancións nós tamén. Cando creamos algo novo inspirámonos noutra xente e, ao facelo, normalmente convertémonos en parte dalgunha tradición. Hoxe quería pensar na relación entre o ser fan e a tradición, e quería facelo a través das cancións e o discurso de Los Hermanos Cubero.

A primeira vez que escoitei falar dos Hermanos Cubero foi porque os vin no Facebook de Luar. Dicían que mesturaban jotas e música country, e iso pareceume curioso pero como son xéneros que non escoito normalmente non lles seguín a pista. Co tempo o seu nome empezou a aparecerme nos medios indies que leo normalmente e engancháronme porque as letras me pareceron moi sabias e honestas, con ese equilibrio especial entre ser ás veces divertidas, ás veces desgarradoras e ás veces críticas. Repasando a súa discografía atopei que a primeira canción do seu primeiro disco se chamaba “Jota para Bill Monroe”, así que aproveitei que viñeron á Coruña para o Festival Noroeste e pregunteille a Roberto (que é o irmán que toca a mandolina) por que lle fixeran esta canción a Bill Monroe e que relación tiñan con el, para ver onde me levaba.

Pues basicamente esa canción nace como una especie de juego, pero de juego serio. Yo quería hacer música de raíz de nuestra tierra, de Guadalajara, de la Alcarria, pero nos gustaba mucho la música de Bill Monroe. Entonces intentamos mezclar ahí todo. Bill Monroe tiene un estilo instrumental muy marcado: le llaman el padre de la música bluegrass, porque realmente él inventó el género. Con el tiempo, con muchos años estudiándole, mi manera de tocar tiene mucha influencia de su estilo. Entonces compuse esa jota para juntar esas dos influencias, no solo a modo de homenajear a Bill Monroe, sino como punto de partida de nuestra propuesta. 

 

O que comenta Roberto pareceume importante por dous aspectos. Primeiro, porque a figura de Bill Monroe está presente xa nese punto de partida, no concepto inicial do que fan os Hermanos Cubero, co cal vemos como ser fan de alguén pode ser unha experiencia crucial para expresarnos artisticamente. Con todo, o realmente especial é o segundo aspecto: esa homenaxe a Bill Monroe non está feita seguindo o seu estilo, senón levándoa cara a jota, co cal a posición dos Cubero en calquera das dúas tradicións coas que traballan principalmente (o bluegrass e o folk da Alcarria) non é a de seguila como é, senón a de inventar para achegala ao que lles é propio. Así sona esa mestura propia na “Jota para Bill Monroe”.

O caso dos Hermanos Cubero podería parecer estraño, pero penso que é un reflexo de como a maneira na que escoitamos música nos leva a sentir como propias tradicións que son completamente diferentes. Se temos sorte, chéganos a música que temos arredor no lugar de onde somos, e ao mesmo tempo acabamos chegando nós a outras que igual non esperabamos. Así, hoxe en día podemos escoitar a Soleá Morente cantando con autotune unha misa de Fernanda de Utrera, igual que nos 80 podiamos escoitar a Antonio Variaçoes cantando un fado de Amalia Rodrigues cun arranxo new wave. Pregunteille a Roberto como chegaran ás tradicións que mesturan:

La música tradicional de Castilla, de Guadalajara, pues la conocemos de estar allí, de vivir allí. Es algo con lo que creces. Prácticamente lo tenemos de nacimiento, lo tenemos en el subconsciente y lo vives allí día a día. La música americana nos viene más de escuchar la radio, ya de más adolescentes, cuando te empiezas a interesar por otras cosas, por otras músicas, nos empezamos a interesar por ese tipo de sonidos. Antes, cuando nosotros empezamos a tocar eran finales de los 80, principios de los 90, que no había tanta facilidad para encontrar discos. La llegada de internet es para todo, entonces no había nada, se valoraba mucho más cuando conseguías un disco americano de algo así. Se apreciaba mucho más, cada disco lo escuchabas millones de veces, te sacabas los solos, transcribías las cosas… más o menos esos son nuestros orígenes.

Creo que esa dedicación, esas pequenas obsesións cunha canción como para querer aprender a tocala e estudala, é algo propio dos fans. Aínda que internet me fai ter unha atención bastante máis dispersa porque a música se volve infinita, lembro cando só tiña tres discos e transcribín a batería dunha canción de Nirvana e outra dos Beatles. Ser fan motívame a investigar sobre a xente que admiro, e nesta investigación sobre os Hermanos Cubero ao que cheguei foi á sensación de que a música sempre acaba sendo parecida. Non no sentido de ser aburrida por repetir o mesmo, senón porque a humanidade leva miles de anos cantando e, por diferentes que sexan as tradicións, cantamos polos mesmos motivos.

Al final es música popular, música del pueblo para el pueblo. Y al final la temática de las canciones también es la misma, se habla de cosas cotidianas de la vida, de las relaciones de la vida, de las relaciones sentimentales, relaciones familiares, cosas laborales incluso… También, aunque sean ritmos distintos, son mayoritariamente piezas de baile, y en los bailes se socializa, se liga… todo ese tipo de cosas. Tienen mucha raíz común, mucha cosa común. Y es por eso por lo que a nosotros nos resulta fácil mezclarlo, porque en realidad tenemos muy claras todas esas similitudes y esos puntos comunes.

Antes falabamos do achegar as tradicións ao que nos é propio, e creo que o gran logro dos Hermanos Cubero é precisamente trascender a imitación das influencias para transmitir cousas que teñan que ver coa súa vida. A orixinalidade non nace do baleiro, senón que aparece cando engadimos a nosa identidade ás cousas que nos gustan, sexa no musical ou no lírico. Por exemplo, Bill Monroe desenvolveu o bluegrass partindo do repertorio tradicional que aprendera co seu tío violinista, pero incorporando harmonías vocais, solos instrumentais ou acelerando o tempo. E, ao mesmo tempo, compuxo un repertorio propio no que aparece constantemente o seu Kentucky natal: máis arriba está “I’m Going Back to Old Kentucky”, pero podería ser “Kentucky Mandolin”, “Kentucky Waltz”, “My Rose of Old Kentucky” ou a súa canción máis famosa, “Blue Moon of Kentucky” (unha das primeiras cancións que gravou Elvis Presley). Cos Cubero sucede algo parecido no referente ás letras:

Os Cubero non falan de Kentucky, que seguramente sería algo ridículo, senón que falan da Alcarria, a comarca castelá da que proceden, como neste tema que se chama “En la Alcarria para siempre”. Dese xeito penso que a emoción é máis verdadeira: aínda que nós non sexamos da Alcarria ou saibamos onde quedan Maranchón ou Cebreros, os topónimos fano máis real, máis sentido. Este achegarnos ao propio non é só xeográfico, senón vital. Por exemplo, as cuestións laborais guiaban o seu disco Arte y orgullo e nel podían dialogar con outras maneiras de abordar o traballo na tradición, como recuperando “Ya se está poniendo el sol”, un canto de segadores no que se di que se o sol fose xornaleiro non madrugaría tanto. Ao tempo, tamén falaban da inacción dos sindicatos no sector do “metal, construcción y afines” no que traballan na vida diaria, e incluían un par de versos que para min son do mellor que se ten cantado sobre traballo e plusvalía: “soy parte de un porcentaje de unas cuentas financieras / los millones los creamos muchos ceros a la izquierda”.

En “Trabajando en la MCA”, os Hermanos Cubero fan un guiño a Lynyrd Skynyrd, que en “Workin’ for MCA” falaban da súa relación coa discográfica, pero mesturan iso coa estrutura de repetición de versos que se cadra tamén nos sona da nosa propia tradición. Unha tradición que, como todas, tamén aborda o traballo. Podemos velo escoitando a Carmiña Fernández Mariño cantar “nesta fábrica Massó / me estou deixando a vida, mira / mira Maruxiña, mira / mira como veño eu / de tanto empacar sardiña / teño as manciñas perdidas, mira / mira Maruxiña, mira / mira como veño eu”.

Todo o mundo en Galicia coñece a melodía do andar miudiño de cantala ao beber, pero en Asturias é máis coñecida como o himno mineiro “En el pozo María Luisa”, e neste caso Carmiña Fernández Mariño canta sobre o seu traballo na fábrica de Massó no Morrazo*. A mesma melodía expresa cousas ben diferentes porque decidimos que a tradición serve para falar das nosas vidas. O interesante de todos estes exemplos é, precisamente, que nos manteñen ligados a ese pasado ao tratalo como algo aplicable ao presente e non só como un recordo a conservar**.

Está muy bien dejar constancia de cómo fue en un determinado momento, en un determinado sitio, cantado o tocado por determinada persona en una determinada zona, pero a nosotros nos interesa más quedarnos con la esencia de las cosas. Es como el violín de Stradivarius: hoy en día se siguen tocando. Y aunque valen millones y es peligroso llevarlos por ahí todo el día, se siguen tocando porque son instrumentos que tienen cosas que decir. Entonces, para nosotros la música tradicional viene a ser lo mismo. Podríamos intentar conservarla tal como fue en un momento dado, pero realmente la tradición nunca ha sido fija, entonces no hay una manera definitiva de la música tradicional. Un dulzainero de hace setenta años tocaba de una manera, y hace cuarenta años pues tocaba como ese de hace sesenta y con otras cosas más que aportaba él propias. Para nosotros es importante aportar la personalidad nuestra y el momento que estamos viviendo. Si eso puede considerarse a lo mejor modificar la tradición no lo sé, pero nos interesa más comunicar cosas que crear piezas de museo.

Aínda que pareza estraño dicilo de primeiras, ser fan non deixa de ser unha maneira de aproximarse á tradición. Creo que a través dos Hermanos Cubero, o que vemos é como o interesante é que a arte que sentimos como propia sexa o punto de partida para a nosa imaxinación. Desa maneira é como podemos ás veces compoñer as cancións que necesitamos nun momento dado, complementando as que xa existen. O último disco dos Cubero, Quique dibuja la tristeza, para min é un exemplo disto en como se enfronta á perda a través da música, así que quería acabar a sección cun anaco dun tema que se chama “Tenerte a mi lado”, no que xa nos esquecemos de calquera tradición e referente.

* Isto descubrino a raíz da investigación que anda facendo Xurxo Souto e da que falou nun Café da Memoria do Museo do Pobo Galego. No enlace do Diario Cultural no que se escoita a canción de Carmiña Fernández Mariño podedes saber máis sobre o tema.

** Sobre isto lin e escoitei dúas cousas estes días que me fixeron aprender moito arredor desta idea da tradición e para que nos serve: unha é o artigo “Quando o povo baila… está a pensar en ser observado?” de Andar cos Tempos que publicou Sobre as cousas, e que está moi ben para pensar que é o que hai detrás de cando dicimos que algo “sempre se fixo así”. A outra é a última entrega da sección O lume, non as cinsas, tamén en Onda Vital, na que Faia Díaz falou sobre o “Dedín Dedín” e as cancións infantís, incluíndo as variacións que tiveron, teñen e aínda poden ter.

Fan fan #1: Aries, Brian Wilson, Hannah Arendt

30624ac048fd4e2ebd20994ed155ed25.jpg

Volve haber Onda Vital na Radio Galega e volvo colaborar con Xiana, desta vez empezando unha sección nova arredor das cancións de fan, a influencia entre artistas, as tradicións, a orixinalidade… Empeza con Aries falando arredor de Brian Wilson (na foto con Van Dyke Parks) ou Hannah Arendt.

Podedes escoitar o podcast da sección AQUÍ e o programa enteiro (con recital de Samuel Solleiro e Matías Tarrío falando de Lixo Urbano) AQUÍ. Se preferides ler o texto e escoitar as cancións só tedes que seguir cara abaixo. A sección chámase ‘Fan fan’ e vai empezar cunha sintonía caseira que fixen coas miñas compañeiras de Esposa Meri e Mar.

Todo o mundo é fan de algo. Ás veces falamos do fandom como se fose unha simple relación de consumo, ou peor, como se fose fanatismo perigoso. Pero ser fan é unha cousa marabillosa porque sempre é un proceso creativo. Non estou falando de cando simplemente nos gusta unha película ou unha canción, senón do momento no que sentimos unha conexión profunda cunha obra e con quen a fixo. Por exemplo, hai unha canción de Jeff Tweedy que se chama “Please Tell My Brother” que me fixo chorar algunha vez.

A canción fala da familia dende a distancia, fala dese amor que se sinte pero non se di… Cando a escoito, non penso na familia de Jeff Tweedy. Penso en miña irmá e meus pais, e pasa a haber na canción tanto de min como de quen a fixo. Isto é máxico, e ao mesmo tempo é algo que estou seguro de que lle pasou a todo o mundo con algunha obra de arte. Usamos os nosos sentimentos e a nosa imaxinación para completar o que alguén creou, para interpretar o que nos dixo. E esa creatividade ás veces dá pé a novas cancións que veñen continuar ese diálogo. Chameille a esta sección “Fan fan” porque os fans fan, as fans fan cousas novas dende esa relación coa xente á que admiran e quero saber as emocións que saen da experiencia que temos da arte.

Pareceume que para empezar a tratar estes temas sería perfecto facelo con Isa Fernández Reviriego. Primeiro porque son superfan dela, pero tamén porque a súa obra transmite ese carácter de fan en todos os seus aspectos: vese na súa música como Aries, pero tamén no seu blog Magia Bruta ou no seu libro Un Rayo Ultravioleta. Ou se falas con ela, claro. Por exemplo, Isa é fan de Juan y Junior, de William Morris, de Miguel Hernández, de American Spring… Quedei con ela e pregunteille que tipo de relación tiña con esa xente da que é fan.

Aries-01-900x669
Foto de Helena Exquis

Aries: Yo creo que la función principal del arte es comunicarse. Es la comunicación entre los seres humanos. Entonces yo siento que todas las cosas de las que soy fan me apelan, se comunican conmigo y me hacen sentir parte de algo, como acompañada en el mundo… Y también son ejemplos a seguir y me animan a tomar mi propia iniciativa.

Cando unha canción nos afecta profundamente, non é raro que sintamos as ganas de facer música nós tamén. Esa iniciativa que nace case sempre empeza sendo en forma de versións, que son a maneira máis habitual de recoñecer unha influencia. Aries ten unhas cantas, e a min se cadra a que máis me gusta é esta de “The India Song” de Big Star.

Pero esa relación de emoción e identificación non só ten que ser con xente que tamén fai cancións. Tamén pode darse coa literatura, como na adaptación que Isa fixo de Apollinaire no tema “Las constelaciones”. Parece que a idea do fandom apareceu no século XX, e entón faise raro falar de ser fans de xente que escribía no XIX ou que está fóra da cultura popular, pero as liñas da influencia danse en moitas direccións. Por exemplo, en 2007 Isa xa escribira con Charades “Hannah Arendt”, un tema que recollía a influencia desta filósofa, e pregunteille como cambiaba a influencia cando, en lugar de darse entre xente que fai música, se dá entre xente que vén de ámbitos creativos diferentes.

Aries: No cambia mucho. Siguen siendo referentes a la hora de hacer las cosas. En el caso de Hannah Arendt, la canción hablaba del perdón y yo justo en ese momento la estaba estudiando en la universidad y estábamos hablando de la noción que tiene ella del perdón. Que el perdón era la puerta que hacía que las consecuencias de tus acciones no te persiguieran toda la vida. Por eso lo utilicé, y aparte me flipa Hannah Arendt, que sea un referente femenino en la filosofía, y me había leído Eichmann en Jerusalén y me parecía una manera de reivindicarla. En el caso de las referencias musicales te influyen a la hora de producir la música en si, la estética de tu música, y las otras son más a nivel conceptual o en las letras. Supongo que esa es la diferencia.

Arendt.jpg

Así sona Hannah Arendt:

Ademais de aquí, a relación máis pura de fan nos temas de Isa atópoa en “Adieu or die”, o tema que daba título ao seu penúltimo disco.

“Adieu or die” comeza cun sampler de Maruja Mallo collido do documental Mitad ángel, mitad marisco, e inclúe tamén samples de Brian Wilson. Precisamente del sae o nome do tema, tirado dunha frase de “Surf’s Up”, a canción dos Beach Boys que co-escribiran Brian e Van Dyke Parks. Tamén lle preguntei a Isa por que algunhas influencias, como a de Maruja e a de Brian, se filtran de forma máis explícita na súa obra, nos títulos ou no propio son.

Aries: Son cosas que me tocan superprofundamente, y en los momentos en que estaba haciendo esos discos, esas canciones, estaban suponiendo algo muy fuerte para mí. Me estaban flipando, me estaban animando a hacer yo mis propias cosas y formaban parte de ese momento. Los discos al final son como un reflejo de un momento vital, de tu coyuntura en ese período de tiempo, y todas esas influencias son protagonistas también de mi vida en esos momentos. Y también me interesa compartir eso con la gente, y que la gente los conozca. Quiero decir, hay mucha gente que los conoce, pero también hay gente que no… gente joven, que me ha escrito para decirme “oh, descubrí Pet Sounds porque tú hablabas mucho de ellos…”. Y eso a mí me parece muy bonito y me interesa que se esparza por el mundo, mejor que otras cosas. También lo hago por eso.

la-foto-1.jpg

A influencia de Brian Wilson percíbese ben nas cancións de Aries, que tamén teñen as melodías como elemento central, melodías que están entre o fráxil e o poderoso e que moitas veces son cantadas en xogos de harmonías de varias voces… Pero cando somos fans a influencia vai máis aló e afecta na vida. Ademais de coller a voz de Brian Wilson e a frase para o seu título, Isa fixo un fanzine chamado El rábano radiante no que falaba da canción “Surf’s Up” e chegaba a contar como lle atribuía á canción un poder curativo, ademais de detallar as propias conexións da letra con poemas de Alfred Tennyson ou William Wordsworth e sinalar cal era a súa favorita de entre todas as versións da canción: esta de Brian Wilson só ao piano.

Paréceme moi bonito o relato que Isa fai no fanzine de como a canción a acompaña ou a calma, porque a música, fronte a outras artes, ten unha capacidade máis grande de acompañarnos no tempo. Esa compañía ela faina explícita na súa música cun recurso perfecto para as cancións de fan, como é o sampleo:

Aries: El sampleo tiene una cualidad muy guay, que es que coges algo en lo que estaban tocando cinco personas, por ejemplo, y tu los metes en tu canción. Estás cogiendo a un montón de gente y la estás uniendo a tu sonido.

Nese sentido, non deixa de ser bonito que Isa samplee a Maruja Mallo e Brian Wilson pero tamén ao seu can Chicho ou a amigas e amigos dentro dese montón de xente que se une ao seu son, por exemplo neste “Un día cualquiera” de Juramento Mantarraya. Igual que as nosas persoas favoritas nos acompañan na vida e no pensamento, escoitamos as nosas cancións favoritas ao longo do tempo e en diferentes lugares, ás veces medrando con nós. Eses referentes que temos poden converterse en heroes, pero tamén podemos sentilos como amizades, aínda que Brian Wilson non nos coñeza a nós. Porque se a arte é comunicación non podemos evitar sentir que hai unha persoa detrás que nos fala.

Aries: Yo por ejemplo, a Brian Wilson le quiero, tío. O sea, tengo cariño hacia su persona, que igual era un cretino, y sé positivamente que ha sido un cretino en ciertos momentos de su vida, pero hay veces que veo vídeos de él y lloro, porque me supera la belleza de lo que hace… es tan complejo y sencillo a la vez, es tan bonito… Es tan increíble que lloro, y le tengo cariño porque siento que es algo que me ha acompañado durante toda mi vida, que me ha ayudado en momentos en los que estaba fatal, y es como que a esa persona le debo algo. No sé, sientes amor al final.

En definitiva, o que di Isa é outra mostra de que ser fans non é unha cuestión trivial. Ao falar do fandom estamos falando de comunicación, de compañía e de amor. Cando falamos de namorar dunha canción pode parecer unha metáfora, pero ao final o proceso ten moito en común: temos ganas de coñecer, damos importancia a cada detalle, damos voltas na cabeza a cada xesto e chegado un punto aquelo que queremos pasa a ser parte da nosa identidade. Unha identidade que non nace da nada, senón que existe porque existiron outras cousas antes e continuará inspirando a existencia doutras cousas despois.

Aries: Yo creo que la cuestión es que tú crees tu propio universo a partir de todas esas cosas que te gustan. Es lo que hablábamos también hace tiempo de Caetano Veloso, lo que decía de los tropicalistas, de mezclar tus influencias con tu propia realidad. Y entonces es cuando se da un pasito más, y aportas tú algo a algo que ya existía. ¿Sabes también lo que es superbueno de eso? Por ejemplo en “Surf’s Up”, que hay referencias a mil movidas. Joder, es como que es una manera de hacer justicia y decir: antes que tú ha habido un montón de gente luchando para que tú puedas hacer ahora lo que haces. ¿Sabes? Para que seas libre de poder hacer la música que quieres, abriendo el camino. A mí me parece importante y superbonito.

A min tamén mo parece, e por iso pensei que estaría ben pechar este diálogo con Isa e co seu universo escoitándoa cantar un tema dos Beach Boys, “Don’t talk”. Vémonos noutra!