Pensando na crítica con Celia Eiras e Guillermo Rodicio

Creem Magazine
A redacción de Creem, máis ou menos o que imaxinaba que era a crítica musical. [Fonte]

Antes do verán preparei unha colaboración no Diario Cultural Zeta arredor da crítica musical e cultural. Penso que crítica non ten en xeral moi boa fama; tende a chamar a atención cando molesta a alguén e a pasar desapercibida o resto do tempo. Se cadra, ata iso ten sentido porque moitas veces a crítica tende a confluír cos textos promocionais ou a transpirar a precariedade desde a que se escribe (bueno, pode que estas dúas cousas sexan máis ou menos a mesma). Ao mesmo tempo, algo debe ter: non deixamos de escribir ou falar sobre a nosa relación coa cultura que nos chega, e eu polo menos non deixo de prestar atención á xente que o fai. Dentro diso, quixen aprender sobre a perspectiva de dúas persoas que escriben sobre música (e outras cousas) en Galicia en dous dos medios que máis sigo: Celia Eiras (de Balea) e Guillermo Rodicio (de A que cheira, papá?). A idea inicial era xuntalos na mesma colaboración pero dixéronme moitas cousas interesantes e, por cousas fóra do meu control, acabaron saíndo no programa con meses de diferenza. A de Celia (con Antonio Méndez presentando) pódese escoitar aquí e a de Guillermo (con Lucía Junquera presentando) aquí. Debaixo vai un intento en texto de xuntar as dúas perspectivas. Non tiña moi claro como ilustralo así que puxen polo medio algunha imaxe medio graciosa sobre o tema e algunha canción escrita contra a prensa musical [aquí máis].

Eu quería falar sobre falar sobre música porque é unha cousa que fago eu, pero sen parar moito a pensar sobre por que o fago ou como o fago. Cando tiña quince anos lía a revista Ruta 66 e penso que o meu traballo soñado era ser “crítico de rock”, xa nin sequera crítico de música. Daquela as revistas ou algún libro sobre, non sei, Bob Dylan que había na biblioteca facíanme pensar na arte como unha especie de ferramenta para cambiar o mundo, e na crítica como un medio para axudar a trasladar ese potencial revolucionario. Hoxe esa visión paréceme riquiña porque era inocente: sigo crendo que a arte pode cambiar o mundo, pero moi aos poucos e de maneira diferente para cada persoa. Igual tende máis a acompañar eses cambios, ás veces para ben (o exemplo máis claro que se me ocorre é o “Grándola, Vila Morena“) e ás veces para mal. Tampouco era consciente daquela da dimensión de consumo que rodea moita da cultura. Pero isto penseino agora recapitulando: normalmente tiro para adiante porque o paso ben falando sobre o que escoito. Polo tanto, o primeiro será pensar que papel xoga a crítica hoxe en día. Probablemente depende das intencións do medio (Balea, por exemplo, ten un carácter máis xornalístico que A que cheira, papá?) pero tamén do que busca o público.

Celia Eiras: Penso que o papel da crítica cultural a día de hoxe difire bastante do que viría ser a nosa pretensión inicial (polo menos de Balea como medio), porque se ben nós nacimos e seguimos a medrar coa intención de xerar un debate cultural honesto e enriquecedor en lingua galega (sobre cultura galega, mais tamén sobre cultura internacional) e penso que esta é unha ambición que teñen todos os medios culturais galegos a día de hoxe, ao final tamén funcionamos un pouco (e é algo que fai tambalear moito o xornalismo cultural a día de hoxe, penso eu) como un algoritmo de recomendacións. Hai un ano ou así lía a un crítico español musical queixarse de que Spotify e as súas listas estaban quitando curro aos xornalistas culturais, e eu pensaba “joder, realmente esta é a nosa función? Recomendar cousas? Funcionar como o algoritmo de “album of the year”? Ao principio estaba moi en contra, pero fun macerando un pouco a idea e dinme de conta de que ao final se se consumen os nosos contidos penso que maioritariamente é para dúas cousas: un, ir abaixo de todo e ler a caixa de puntuación ou ler as negritas e ver o que nos pareceu e tomar esa opinión como unha recomendación para consumir ese produto musical ou audiovisual a posteriori. Ou ben, unha vez se ten consumido ese produto, o usuario vai á nosa crítica e observa se nós estamos de acordo coa súa opinión. Isto está claro que non era a nosa pretensión, que é basicamente xerar un debate, e sobre todo iso reflíctese cando ao final o único feedback que temos soe ser negativo: cando a xente non está de acordo con nós, cando fai críticas polo xeral bastante destrutivas por redes sociais (porque xa sabemos cales son as dinámicas dos medios sociais a día de hoxe) e nunca cando están de acordo. Ou sexa, o debate ao final non é enriquecedor, e se ben penso que pode ser enriquecedor a nivel interno dentro de Balea, como dentro doutros medios de comunicación, non cumpre esa misión social que tiñamos ao principio.

Guillermo Rodicio: Xa non temos esa necesidade de curadores que nos estean dicindo constantemente “isto si, isto non”, porque hai como unha miríada de estímulos pequenos que fan ese tipo de recomendacións, xa sexan por amigos, xa sexan en redes (mesmo os míticos Instagrams que suben libros que lles gustan e poñen nota) e ao final iso funciona tan como guía de compra como podía ser antes unha columna de xornal. Entón cara a onde eu penso que ten sentido que vaia a crítica é precisamente cara obviar completamente que a persoa que le o teu texto está pensando nese texto como unha especie de guía de compra, e pensalo como un texto que ten que funcionar consigo mesmo, por si mesmo.

A miña idea inicial desa crítica que tiña un potencial político tiña que ver co que conta Celia de crear un debate. É lóxico que sexa a ambición: hai unha tradición de persoas facendo críticas influíntes ou relevantes (desde François Truffaut a Pauline Kael ou Mark Fisher) que inician movementos, que afectan a artistas á hora de pensar como fan a súa obra ou ao público á hora de recibila. Pero a crítica relevante soe ser a que é polémica, a que vai a contracorrente. Normalmente, a que é negativa, precisamente nese océano de recomendacións entusiastas máis ou menos automáticas que é a rede. Nese sentido, os textos de A que cheira, papá? van nunha liña diferente, máis literaria, menos vinculada á avaliación e con menos capacidade para a controversia. En Balea sucede ás veces o contrario, e creo que ese é un dos logros do medio. Eu non me enfronto normalmente a reaccións negativas sobre o que escribo, probablemente por dous motivos. Un é que o que fago aquí non é propiamente crítica: conto a miña opinión pero tamén introduzo habitualmente a da xente da que falo, e tento usar a música como escusa para falar doutra cousa. O outro é que case sempre falo de algo que me gusta e iso evita unha das cousas interesantes da crítica, que é reaccionar á música (ou a calquera outra arte) que vaia aparecendo e dialogar con ela como lle cadre, sen que sexa necesariamente desde o entusiasmo. No caso de Balea, a miña sensación como lector é que funcionan así, e valoro moito iso porque creo que nun sistema cultural pequeno (como o galego) ás veces queremos apoiar a xente que nos é simpática, ou dar caña a xente que nos cae mal, ou queremos evitarnos eses problemas que poden aparecer cando sinalamos as cousas que nos disgustan dunha obra (e non escribimos ou, se escribimos, non asinamos co noso nome). Como afecta a proximidade que se dá entre a xente que escribe sobre música e a xente que fai esa música? (e que fai que eu estea facendo esta pregunta parte deses dous grupos de xente)

Celia Eiras: Evidentemente, a proximidade entre a xente que escribimos e os músicos afecta moito á repercusión dos contidos. No caso de Balea non tanto ao contido como á súa repercusión. Eu creo que en Balea se nos recoñece a honestidade, no sentido de que se algo non nos gusta dicímolo e mollámonos. Se a nós un disco ou unha peli galega nos gusta e escribimos positivamente sobre ela, a industria agradécenolo moito. Se escribimos negativamente porque non nos gustou, cáennos pedras. E a min téñenme caído moitas pedras por esta razón e joder, eu entendo aos artistas se lles molesta unha crítica negativa porque ao final escribir é moi fácil e crear é moi difícil, pero bueno… Ás veces é duro encaixar as críticas, ás veces cando estás escribindo dis todo con tanta naturalidade e liviandade que ao final, aínda que a túa crítica sexa honesta e, en principio, construtiva, pode interpretarse como algo destrutivo… e home, pois é algo jodido, pero ao final eu penso que se a cultura galega pode estar a nivel de calquera outra industria cultural do mundo (ou cando menos da península Ibérica) merece ser xulgada, e merece ser criticada e discutida, e non simplemente valorada positivamente polo mero feito de ser galega. Porque senón non imos evolucionar e non imos crecer se non recoñecemos os fallos.

Eu teño caído precisamente nesta problemática de falar de algo desde un punto de vista militante, no sentido de pensar que a galega é unha cultura débil e que había que promovela e non criticala. Dáme vergoña reler textos de hai anos porque me vexo ás veces repetindo esquemas e incapaz de pensar fóra dun marco preconcibido. Escribimos ás veces desde a pertenza (ou desde a vontade de pertenza) a unha escena, querendo defender aquelo do que nos sentimos próximos ou reaccionando contra aquelo que poda opoñérselle: se cadra no ano 77 ser punk tiña que levarte a rajar de Pink Floyd e estar metido no prog a botar pestes dos Sex Pistols. Non debería pasar, pero é normal preocuparnos por como se vai interpretar o que digamos ou incluso por como vai afectar á nosa vida social (especialmente se vas atoparte coa xente que criticas no bar ou no traballo). O outro día escoitaba Revelación o timo, o podcast de Jenesaispop, e no seu último episodio falaba precisamente sobre crítica con Mikel López Iturriaga, quen comentaba isto:

“Soy bastante reacio o pudoroso a la hora de hacer crítica, porque creo que, primero, soy una persona demasiado cobarde para ser un buen crítico y, segundo, soy demasiado influenciable. Entonces yo creo que muchas veces en mi carrera no me he atrevido a hablar bien de cosas (otras veces sí, ¿eh?) porque no iba en la corriente de la gente que yo creía que tenía las opiniones correctas sobre algo. Y bueno, también al revés: me he dejado llevar por el hablar mal de cosas que con el tiempo he descubierto que no estaban tan mal. De las críticas que más orgulloso estoy es de aquellas en las que me he salido de ese carril de la opinión general.”

Image - 349609] | Hmm Today I Will | Know Your Meme


Con todo, o marco que posibilita a polémica é a miúdo o da avaliación. Un exemplo como o de Carlos Boyero parece indicar que esa polémica facilita un maior impacto, pero non sei se unha maior influencia. Eu polo menos se leo a Boyero é máis por diversión que polo que opine sobre unha peli, que soe parecerme arbitrario (non sei se a xente que dirixe cine pensa no que opinaría sobre as súas películas). No caso de A que cheira, papá? o marco parece ser outro, e tamén pode levar a outra maneira de recibir os textos.

Guillermo Rodicio: Penso que a polémica está relacionada con certa maneira de ver a crítica como se fose un veredicto de ben ou mal, ou de se leva un seis ou un sete. E claro, entendo que aí pode ser problemático, porque se é dicir “como vou falar mal da obra desta amiga miña?”… e é unha cousa que pasa, dá igual o que escribas sobre a obra. Evidentemente, se tes unha relación persoal cunha persoa de moita amizade non les igual a súa obra, nin escoitas igual a súa música, poslle especial cariño porque a amizade é unha cousa que non podes controlar, tampouco a podes apagar e encender… Pero tampouco existe a obxectividade fóra diso. Pode haber outros factores que noutros casos afecten a como ti percibes un disco, ou como percibes un libro, e iso non parece tan problemático. De novo, eu creo que como medio non nos resulta tan problemática esta cuestión porque podo escribir… teño escrito, de feito, unha recensión sobre un poemario dunha amiga e teño dito claramente nese caso “esta persoa é amiga miña” e vai no primeiro parágrafo. E non porque teña a sensación de que teño que confesar nada, senón simplemente por colocar as cartas sobre a mesa de que calquera posible prexuízo que poda ter tamén cae por ese lado. O que quería dicir é que cando escribín esa recensión, de novo, non estaba pensando tanto en “vou falar ben ou mal deste libro” senón “vou falar dalgunha cousa que me parece interesante deste libro”, ou algo que eu saquei en claro con este libro. Como unha especie de aprendizaxe, non? Sempre que escoitas algo novo ou les unha nova idea hai unha especie de aprendizaxe, que é unha cousa que nos achega moitísimo á arte; non só a emoción senón unha especie de procura das cousas que che interesan na arte que consumes. E entón eu creo que como medio temos un pouco tamén esa perspectiva. Como non temos unha idea de facer unha guía de compras en plan “compra este disco”, “compra este libro, que nos gustou”… entón se nos temos unha opinión boa e escribes un texto que, a través diso, se convirte nunha especie de cousa laudatoria ou cousa máis crítica, sempre é indirecto, non é nunca o núcleo do texto.

Pensando nisto que comenta Guillermo sobre esa honestidade de cara a facer transparentes os posibles prexuízos, é curioso que hai algunhas críticas de Celia (que si que funcionan máis na liña da avaliación) nas que hai unha reflexión tamén sobre a posición desde a que se escribe:

“Non podo poñer o punto final este texto sen antes dicir que é criticando películas como esta, cando me cuestiono toda a labor deste xornalismo cultural de opinión. Aquí estou dicíndolle a Alfonso Zarauza que hai de malo no seu guión. Coma se eu tivese algo que ensinarlle, cando foi el quen me introduciu por primeira vez, hai seis ou sete anos nun centro sociocultural compostelán, na escritura de guións. Pero a miña opinión é como calquera outra, só que esta se publica na World Wide Web.”

Quizais a gran diferenza no enfoque de Balea e o de A que cheira, papá? pasa precisamente pola relación co xornalismo. No primeiro caso síntese a presenza deses códigos nos textos (aínda que haxa un cuestionamento deles nun exemplo como o anterior), e no segundo a miúdo o que se sinte é a ausencia deles, que igual tamén fai que deixemos de falar de crítica como tal: hai nesa web un texto de Philip Duncan Webb no que fala de Prince relacionándoo co universo de Warhammer 40.000, e unha peza de Guillermo que me encantou sobre aprender de memoria as letras de Malandrómeda. Ese artigo servía para falar de Malandrómeda, pero tamén do papel da memoria no sistema educativo ou na nosa relación coa música, todo partindo da condición de opositor do propio Guillermo. É un exemplo de que renunciar a certas convencións leva a cousas positivas como o carácter sorprendente de A que, cheira papá?, onde collen, ademais dos textos, os podcasts O tigre do futuro e Baleiro perfecto, os directos de Twitch e unha variedade de temas e enfoques enorme pero (tamén sorprendentemente) coherente. Por que sucede?

Guillermo Rodicio: Eu creo que hai fundamentalmente dúas razóns para estas características que comentas da revista. A primeira eu diría que é o factor de que non somos xornalistas. É certo que hai algún xornalista, un pouco no que é o núcleo máis duro de colaboradores da revista, pero polo xeral non temos ese perfil de xornalistas, e isto ten unha parte mala porque non nos dá algúns recursos, sobre todo no plano formal… Pero por outra banda tamén ten o punto que para nós é positivo, que é que non temos esta cantidade de ataduras ou ligazóns a determinados formalismos ou determinados protocolos que se vén no mundo do xornalismo. Por dicilo así, imaxínome o típico texto xornalístico que ten como unha plantilla mental ou formal e a partir desa plantilla extraes o texto, ou redactas o texto, mentras que nós temos unha aproximación moito máis libre que permite que cheguen textos novos, ou con novas aproximacións, ou con formatos estraños… E o outro factor (e en realidade pode servir para explicar moitas cousas da revista) é o feito de non termos ánimo de lucro. De que non se pretende conseguir un número de visitas determinado para todos os artigos, nin dependemos dunha financiación externa que depende da cantidade de audiencia. Isto permite que o centro sempre sexa o texto que nos parece interesante. Non nos interesa especialmente que os textos sexan críticas musicais ou críticas literarias de libros que saian xusto agora, porque normalmente o que acontece é que os libros chegan a ti cando chegan, ou as músicas chegan a ti cando chegan, e se non é por actualidade pero ti es capaz de escribir un texto interesante ou cunha perspectiva interesante, a nós parécenos que ten un oco máis no que é o espírito da nosa revista.

Pin by Darcia Helle on Music Quotes and Art | Doge meme, Funny memes, Memes

Son entón o ánimo de lucro e as formas do xornalismo factores que limiten o que se pode facer ao escribir sobre unha obra artística? Penso que si, pero igual tampouco son o máis indicado para falar porque exerzo ás veces de algo parecido a xornalista pero non estudei xornalismo. Creo que o problema está no mesmo lugar que en calquera outro tipo de formación: a cousa é como utilicemos os códigos que coñezamos. Celia, que si é xornalista, apuntábame pola súa parte (especificando que se cadra os seus compañeiros de Balea non compartían a súa opinión) que iso afectaba de maneira diferente á súa maneira de escribir sobre cine e á de escribir sobre música:

Celia Eiras: Eu si que son unha persoa que, supoño que pola miña formación xornalística e porque os xornalistas sempre temos que aparentar saber do que escribimos (porque esa é a función básica dun xornalista: parecer que sabe do que fala) si que son bastante máis taxante cando falo sobre unha película ou unha serie. Sobre a música móvome máis por emocións, por suxerencias, por evocacións que me provoca esa música… e tamén adoito facer máis contexto. É unha crítica moito máis interpretativa, no sentido de que intento meter máis a miña opinión e a primeira persoa, para que a xente non a tome como unha valoración empírica e obxectiva, senón como unha valoración completamente subxectiva pola miña parte, porque ao final a crítica é un xénero interpretativo completamente subxectivo e o crítico está a dar a súa opinión, pero a maioría da xente non o toma como iso, senón como unha reportaxe. Cando fago unha crítica dunha peli sinto que son moito máis taxante, porque tamén me mollo máis (no sentido de que estou máis segura do que escribo) e tamén porque mo propoño como un desafío, porque ao final profesionalmente gustaríame dedicarme á análise cinematográfica. E basicamente é eso: tu, Cibrán, eres músico, tu saberás mellor ca min, pero para min non hai forma minimamente obxectiva de xulgar unha canción, pouco máis que “isto está ben producido”, “isto soa amateur” ou “isto soa profesional”. Para min o cine é diferente. Eu penso que podo dilucidar, máis que se me gustou ou non me gustou unha película, se o guión está ben estruturado, se está ben dirixido, se todo ten un sentido a nivel significado ou basicamente se queda en saco roto… ese tipo de cousas.

Existe, polo tanto, a opción de apoiarse no estudo e na análise (e formarnos para facelo) ou partir das impresións, segundo as necesidades de cada quen e, se é preciso, tendo en conta a maneira na que o público lerá eses textos. No caso de A que cheira, papá? esa idea de que os códigos do xornalismo son unha ferramenta dispoñible entre moitas se leva bastante ao extremo, e de aí a variedade do medio. De feito, na súa web, a maiores de ter apartados sobre diferentes formas artísticas (literatura, música, cine e tele, videoxogos…) teñen tamén un apartado de creación literaria (onde hai relatos de ficción ou poemas). Pareceume interesante que combinasen as dúas cousas, porque esa proximidade nos permite pensar na crítica cultural como unha forma máis de creación literaria. Eu quería saber máis disto, así que lle preguntei a Guillermo se o seu enfoque cambiaba en función do tipo de texto que abordaba, e respondeume dándome o contexto sobre como naceu a revista.


Guillermo Rodicio: A que cheira, papá? nace un pouco porque tiñamos un obradoiro literario na Coruña, en particular tres ou catro amigas deste grupo, que pensamos que sería interesante montar unha especie de plataforma dixital onde todo o impulso creativo que nacía nese obradoiro puidese ter un achegamento, porque tiñamos a sensación de que creábamos moitos textos, e estes ás veces non eramos capaces de socializar, ou quedaban sempre como en… en borradores e non os acababas de rematar porque non tiñan un lugar onde recaer. Curiosamente despois, cando empezamos a rodar, como as cousas adquiren a súa propia personalidade a base de existir, decatámonos de que en realidade producimos moitos máis textos que teñen unha forma de crítica, ou que funcionaban como paratextos e non tanto como o que tradicionalmente se pode entender como ficción. E en realidade non foi para nada unha cousa pensada nin que nos supuxese ningún tipo de trauma, e que demostra precisamente o que comentas: que non hai unha liña tan clara entre o que pode ser a crítica e a creación, que son dúas modalidades da creación de textos, practicamente son como subxéneros distintos da literatura. Xa un pouco en plan máis lixeiro, non me parece que haxa moita diferenza entre pensar en plan “vou orientar este texto como un texto máis ben policíaco”, ou como un texto de roubar un banco, ou como un texto en plan lonxano Oeste, a dicir “bueno, vouno orientar máis ben como crítica”. É como se fose unha caixa de ferramentas nas que, a partir dunha idea central, escolles cales empregas para esta cousa en concreto, porque pretendes conseguir determinada emoción na persoa que le, ou que o consuma de determinada maneira.

Xa que logo, é posible afastarse da noción de avaliar para entrar nunha noción máis próxima a tomar o disco (ou o libro, ou a película) do que falas como unha inspiración para unha obra nova. E ao final na historia da arte un dos grandes temas, xunto co amor e a morte e todas esas cousas, é a propia arte. Non sei, Cantando bajo la lluvia é unha gran película sobre facer películas, unha das mellores cancións de Estopa vai sobre os Chichos, etcétera. A min, que me entusiasman as creacións que veñen do fandom, esta perspectiva vai interesarme por forza, pero falando con Celia e con Guillermo seguidos doume conta de que se toda a crítica (e especialmente toda a crítica que aborda a cultura galega) fose na mesma liña botaría en falta a outra. Igual é por ter feito textos de avaliación e textos nos que non había avaliación ningunha, ou quizais porque a miña natureza quedabén me fai buscar o lado positivo a todo, pero creo que a cultura (e especialmente a cultura galega, que moitas veces non ten quen lle escriba) ten que ter oco para textos e medios diferentes e con intencións diferentes: desa variedade se cadra acaba aprendendo todo o mundo.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s