Óliver Laxe: “O que está detrás da cámara acaba reflectíndose diante”

oliver_laxe_01_x_mar_catarina_01

Escribíranme de Tempos Novos a ver se me apetecía facerlle unha entrevista a Óliver Laxe e apunteime despois de ver a peli, porque me abriu a cabeza a moitas ideas místicas que sempre ignorara ou ridiculizara. Veu Mar (que é máis mística ca min) comigo a facer fotos e interviu algunha vez. O texto sae no número deste mes (febreiro de 2017) da revista. Creo que o texto está un pouco tenso de máis, en parte porque é sobre cine e en parte porque é para Tempos. Cando escribo sobre cine fágoo un pouco acomplexado, e cando escribo para Tempos limito un pouco a primeira persoa porque me pode o pensar que a ninguén lle importa quen son eu, e iso non me entusiasma porque tampouco é o meu estilo. Pero, máis aló diso, creo que o que di Óliver (a quen non tiña moi claro se chamar no texto “Óliver” ou “Laxe”) é moi relevante para a época ou para alguén a quen lle interese o cine.

Non me sinto moi cómodo falando de Mimosas. En xeral, non me sinto moi cómodo escribindo sobre cinema: teño a impresión de que os textos (comunmente considerados) máis interesantes que falan sobre películas son máis analíticos que paixonais, máis académicos que literarios, e nese sentido estou convencido de que vendo o último filme de Óliver Laxe non vin nada que non vira xa outra xente. Non me vexo quen de explicar como funciona a súa lóxica interna, nin a nivel narrativo, nin visual, nin de discurso. Nin tampouco son quen de adiviñar nela referentes, de dentro do cinema ou de fóra, nin de explicar a súa relación coa fe ou a relixión. Pero iso non quita que eu tivera unha experiencia persoal importante coa película, así que en certa maneira tamén estou convencido de que vendo Mimosas vin cousas que non viu ninguén máis, especialmente tratándose dunha obra tan misteriosa e aberta. Tentei equilibrar as dúas cousas para ir coa fotógrafa Mar Catarina facerlle unhas preguntas ao propio Laxe, e para poder escribir algo que valga a pena compartir con outros lectores sen ter que buscar unha obxectividade á que non lle vexo sentido.

Antes do pase ao que asistín no cinema Numax, Laxe advertíanos aos espectadores de que tentaramos ver o filme “coa pel”, evitando buscarlle o sentido a todo, o cal podería ser un problema para os que temos un temperamento racionalista (Laxe adoita empregar “cartesiano”, o que semella axeitado). Efectivamente, Mimosas pode ser problemática para quen teña a intención de “entendela” e non de sentila. Se nos guiamos pola primeira intención poderemos apuntar, como se fose unha eiva, que non ten unha lóxica causal moi marcada: hai dous ambientes na película de relación ambigua, espazos diferentes que poderían representar tamén dúas épocas diferentes, pero hai entre eles certas pontes que os personaxes atravesan de vez en cando. Igualmente, o traxecto dos protagonistas a través das montañas está puntuado por unha serie de dificultades que non sempre son resoltas con claridade, pero chegado o final isto non semella tanto un problema como unha decisión acaída nun filme que trata sobre a fe.

mimosas_051

Porén, dado o risco de pedirlle ao público unha actitude diferente, impresionoume que a acollida na sala fose tan cálida, cun coloquio estendéndose case unha hora e comentarios fermosos como o dunha amiga que atopaba un paralelo entre a película e o espiritual que cantaba Mahalia Jackson: “Lord don’t move the mountain, but give me strength to climb it”. A película síntese así de importante. Ten unha forza emocional tremenda na relación dos personaxes co mundo, e o feito de terme identificado fondamente cunha obra que cuestiona a miña maneira de mirar, sumado a esa comparación co gospel, levoume a pensar en se a idea que teño (que temos) da arte popular, do accesible, é demasiado pechada, ou demasiado condescendente. Coméntolle ao seu autor que me parece importante que o filme consiga achegarse a ser popular sendo aínda unha obra aberta. El dubida de que Mimosas sexa unha película á que todo o mundo entre, pero si recoñece que nas súas intencións estaba buscar un equilibrio entre misterio e narración, polo que había nela unha mestura de elementos: “Dalgunha maneira si que quería abrirme a outros públicos, é dicir, había unha vontade de instrumentalizar o xénero. Pero, ao mesmo tempo, a min gústame o xénero. Hai algo verdadeiro nese xesto de invitar ao público a unha aventura…”

Precisamente, esa idea da aventura é algo que se sinte na pel, nunha dimensión case física, ao ver constantemente a un grupo pequeno de persoas enfrontarse á inmensidade da paisaxe, a lugares aparentemente infranqueables e ao imprevisible do camiño. As imaxes da película transmiten o propio risco de cruzar o Atlas e xeran unha empatía cos viaxeiros máis aló do simplemente narrativo. Ao tempo, provocan a sensación de que a rodaxe foi tan complicada como o avance dos personaxes. Laxe pon en relación unha cousa coa outra: “Hai varias leis no cinema, e na vida, e unha delas é que o que está detrás da cámara acaba reflectíndose diante. Outra delas é que hai que merecerse as cousas. Que se os teus xestos, a túa intención ten unha xeometría determinada iso ten unha repercusión. Creo no rezo, digamos, na peregrinación. Ábrese algo neses xestos. E dalgunha maneira tamén quería levar á xente aos límites. Levar aos actores… unha das intencións da película é que se sinta un nunha caravana, que se sinta o cansancio, que se sinta a auga, o frío da neve, a calor cando se está no lume.” Con todo, o carácter de Mimosas non só está marcado polos problemas autoinflixidos, senón que o seu lado máis ambiguo ten tamén que ver con outras dificultades máis externas: “O guión podo dicir que era moito máis claro do que a película é. Por falta de oficio, por falta de cartos, por falta de tempo non puidemos filmar todas as secuencias do guión, que penso que nutrían máis os personaxes, dábanlle máis complexidade.”

O filme móvese así no equilibrio sinalado antes entre o máis misterioso e evocador e a narración. Os actores sosteñen todo isto: dan un punto de identificación ao público ao tempo que non se percibe unha interpretación, senón máis ben unha vivencia. O cineasta explica que os personaxes principais foron inventados baseados na personalidade dos actores, amigos seus e que comparten o mesmo nome na realidade e na ficción: A maneira foi analizar que é o que me conmove deles e tentar metelo no guión. E ter a fe de que iso era importante, de que igual que falabamos das localizacións, o traballo de detrás ía verse despois diante da cámara. Tanto a miña relación con eles, como os ensaios e lecturas de guión, reflexións sobre o guión…” Na rodaxe, porén, as dificultades antes mencionadas para seguir o plan previsto obrigaron a Laxe a ter que facer escollas complicadas nese sentido: “O que fixemos foi respectar os arcos dramáticos. O desenvolvemento dos personaxes penso que quedou íntegro. O personaxe de Ahmed [Hammoud] si que foi máis complexo porque é un personaxe que se transforma, foi un traballo máis mental e tivemos algunhas dúbidas. Estabamos moi frustrados porque dalgunha maneira non puidemos filmar todo o abanico de expresións e de emocións que teñen. Shakib [Ben Omar] eu penso que é o que mellor traballamos, pero con Saïd [Aagli] e Ikram [Anzouli] por exemplo foi bastante frustrante. Filmamos moi pouco de cada un. Son moitísimo máis fermosos.” Cóntolle que precisamente empaticei de forma especial con Shakib, e que me serviu como punto de entrada e conexión co filme, xa que é ademais un personaxe bisagra que cruza primeiro entre os dous ambientes de Mimosas. A anécdota que Laxe conta sobre o proceso de dirección do actor semella afondar nesa relación ambigua entre a actuación e a vida; outra vez entre o que pasa detrás e o que pasa diante da cámara: “Con Shakib o problema é que non sabe ler e iso implica outro tipo de manobras. Cando tento motivalo, coñézoo ben. Nesa secuencia na que ten que chorar el tiña algunha reticencia. El ás veces non sabe diferenciar entre realidade e ficción… é moi sabio [risas]. E dicía “Non, como vou chorar? É de cobardes!”, pero aí motívalo: “Mira Shakib, este é o teu momento. Eres o meu Messi e preciso que metas un gol, que regatees a dez, aquí dependemos de ti todos”. E meteuse, meteuse nas emocións… non sei que estratexia fixo dentro del pero cando chora chora de verdade.”

mimosas_041

Tradición e modernidade

O apunte inicial de Laxe pedíndonos outra maneira de mirar levoume tamén a preguntarlle se a recepción de Mimosas estaba a ser semellante fóra de Europa, onde tendo a imaxinar un público menos cartesiano. El ve unha contraposición diferente: a dialéctica Oriente-Occidente xa non existe. Todo é modernidade, a modernidade instalouse en todos os espazos, sobre todo en espazos como Marrocos, onde se proxectou o filme hai pouco. Nesa colisión entre modernidade e tradición, a tradición leva as de perder. A xente ten a mirada moi mediatizada, espera que lle contes cousas. Cal sería a mirada da tradición? Cal sería a mirada de Oriente, se existise? Unha mirada na que hai un equilibrio entre o rito, o exotérico, e o que é a sombra do mito, o esotérico. Iso non existe xa, ou existe pero en reductos.” Con todo, Mar, que ata daquela permanecera en silencio, insiste en que na época actual semella que o mundo árabe é cada vez máis visto como antagonista dende Occidente. Laxe replica que esa dialéctica sempre existiu: “España crea a súa imaxe negando o outro. Constrúe a súa identidade negando a identidade musulmana. Ese tipo de orientalismo inverso deuse en moitos momentos. Creo que non hai un choque de civilizacións, o que hai é un choque de globalizacións. Un choque da globalización “occidental”, anglosaxona, coa globalización hoxe no Islam, que é a dos países do Golfo, que é onde hai unha serie de sectas do Islam instaladas, como o salafismo ou o wahabismo (que curiosamente nace no período de colonización inglesa, no momento en que os ingleses collen as chaves da Meca dos otomanos e llas dan aos árabes). Ten que ver con como bombardean a través de satélites ese Islam máis superficial, máis materialista. Un Islam sen Islam. Supoño que haberá outras globalizacións por aí. É a propia modernidade que xenera esas aparentes dualidades, pero todo é a mesma deriva mecanicista e materialista. As relixións son outra cousa.”

Nesa dialéctica tradición-modernidade, Óliver Laxe toma unha posición claramente crítica co moderno que o leva á autocrítica, como cando fala de Todos vós sodes capitáns e ve en si mesmo, daquela, a un cineasta “máis formalista, que balbucía”: “Penso que non volvería facer as películas que fixen hai anos, porque me sinto moi ridículo poñendo unha cámara entre eu e as cousas. [En Todos vós sodes capitáns] hai máis músculo conceptual. É unha película moi mental, máis moderna no sentido negativo do termo. Dalgunha maneira nestes anos morrín e houbo un cambio de mirada, tentando que outros centros se equilibraran co centro da cabeza.” O éxito de Mimosas, e a súa relevancia no actual momento histórico pasa por conseguir que o espectador moderno (ou, polo menos, algún de nós) abandone o escepticismo e pase a través desa nova mirada, un proceso semellante ao que leva a cabo o personaxe de Ahmed ao longo do filme. Porén, o cineasta é prudente tamén cando pon o seu novo filme en contexto: “Se un estuda a modernidade, e isto vese moito na arte e no cinema, a modernidade chega a un punto de complexidade no que colle a tradición, toma a súa forma, toma a forma da verdade (sexa na arte, na relixión ou no cinema) e preséntase como verdade cando é mentira. Toma a forma da tradición pero contra a tradición. Moitas veces pregúntome se a miña película é verdadeiramente tradicional ou é unha estratexia da modernidade para edulcorala.”

Aínda así, de tratarse dunha estratexia da modernidade, Mimosas non suporía o reto que supón para as visións do mundo máis cínicas, ou cando menos para as menos trascendentais. Afondando na súa idea da tradición, Laxe define o xesto humano que atravesa Mimosas como o da “soberana sumisión”: Son dous termos antagónicos dende o punto de vista da modernidade, pero dende o punto da tradición, en calquera latitude, un é o camiño da outra. O camiño da liberdade é a escravitude. Cando hai unha consciencia sagrada do mundo hai unha aceptación do que sucede nel, unha crenza de que o mundo está ben feito, simplificándoo moito. Esa soberana sumisión que hai en Mimosas é a idea coa que quero traballar en todo o meu cinema. É a emoción humana que máis me interesa e que máis me conmove, porque a vivín. É a soberana sumisión que tiveron os meus pais emigrantes, os meus avós labregos, os meus bisavós e tataravós labregos… vivina con eles e escoiteina por relatos de familia. Unha digna sumisión, unha doce sumisión, unha serena sumisión… non resignación. Un sentirse pequeno pero sentirse ben nese sentimento.” É o xesto dos personaxes que continuan a avanzar polo camiño máis difícil sen saber se chegarán a algures, e aceptan o que ese camiño lles trae. É un xesto que tamén está diante e detrás da cámara, como vimos no relato da propia concepción e elaboración do filme. Un xesto universal sobre o que Laxe traballará tamén no seu novo filme, desta vez rodado en Galicia, e que lle serve para contestar finalmente á dúbida que formulaba un dos espectadores na sesión á que asistín: se Mimosas, coa innegable relevancia que ten na historia do cinema galego, será co tempo considerada como parte del a pesar de ter sido rodada en árabe e en Marrocos. “Primeiro, eu son galego e do meu tempo, e polo tanto a peli é galega. Segundo, eu creo nas identidades, pero traballando con cultura un dáse conta de que a cultura é mestura, bastardeo. Quixen facer unha película bastante desterritorializada, pero como a película tenta, nesa dialéctica modernidade-tradición, recoller un eco, unha voz lonxana da tradición, aí está a conexión con Galiza.” Nesa mestura, e no equilibrio ás veces complicado do filme está a súa fortaleza. Polo insólito de recoller códigos do cinema de xénero sen deixar que a narración coma o terreo ao evocador, por ese permitir que a realidade inunde a ficción, Mimosas consegue crear un esquema propio no que funcionar e sacarnos fóra do noso. A min paréceme enriquecedor.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s